Dokiman teknik sa a egzamine sa ki ka resikle ak konposte, epi kijan pou fè sa.
entwodiksyon
Resiklaj ak konpostaj se opsyon pou jesyon dechè, ki ta dwe konsidere kòm yon pati nan yon solisyon jeneral pou jesyon dechè. Sepandan, pandan premye etap yon ijans, li pa gen anpil chans pou sa yo apwopriye epi anfaz la pral sou retire dechè nan zòn kote moun yo trè konsantre pou evite pwoblèm potansyèl sante ak sekirite. Apre peryòd ijans imedya a fini, yo ta dwe konsidere yon apwòch entegre ak pi dirab pou jesyon dechè. Sa gen anpil chans pou gen ladan opsyon pou resiklaj ak konpostaj, ki gen avantaj tou pou kreye opòtinite mwayen pou viv pou moun ki afekte pa sitiyasyon ijans lan.
Enjenyè sante piblik ak pwomotè sante piblik yo ka kòmanse reflechi sou opsyon resiklaj ak konpostaj byen bonè. Diskisyon avèk kominote yo ak reprezantan otorite lokal yo ka kòmanse pou detèmine si te gen mache resiklaj ki te egziste anvan epi tou si gen opòtinite resiklaj nan kominote yo jan yo egziste kounye a, pa egzanp resiklaj brik ak bwa pou konstwi nouvo abri.
Etid ka - Banda Aceh, Endonezi
Apre tsunami Azyatik la an Desanm 2004, jesyon dechè solid te vin yon pwoblèm ki te vrèman enpòtan, pa sèlman an tèm de jesyon dechè kan yo, men tou pou netwaye zòn ki te anvayi pa dechè tsunami yo tankou bilding ki te detwi, vejetasyon, elatriye. Yon fwa faz ijans inisyal la te fini, li te klè ke te gen opòtinite enpòtan ni nan yon pwen mwayen sibzistans ni nan yon pwen resiklaj pou resikle divès konstitiyan dechè yo, an patikilye, materyèl konstriksyon, vè, divès metal, elatriye. Oxfam te mete sou pye yon pwojè pilòt resiklaj nan Lampaya, nan sid Banda Aceh, ki te kolekte epi itilize mache resiklaj yo, ki te egziste anvan tsunami an. Sa te gen ladan yon "boutik" ki te bay yon mache pou materyèl resikle ki pa t ka kolekte epi vann lòt kote. Yo te anplwaye yon Ofisye Enfòmasyon pou fasilite kominikasyon ant Oxfam ak kominote lokal la, zouti ak founiti pou prete nan efò rekonstriksyon endividyèl yo te disponib tou.

(koutwazi Mindy Wiemer)
Yerachi dechè
Gen yon yerachi apwòch pou jesyon dechè solid ke yo ta dwe konsidere. Sepandan, yon jesyon dechè solid efikas mande yon apwòch ekilibre, ki pran an kont kontèks espesifik ak sikonstans moun ki afekte pa ijans lan.
Nan sikonstans nòmal, yo ta dwe konsidere opsyon resiklaj ak konpostaj apre yo fin eksplore opsyon pou rediksyon ak reyitilizasyon fatra. Tou de resiklaj ak konpostaj gen anpil chans pou fè pati yon solisyon entegre pou pwoblèm jesyon fatra.

Fraksyon (Karakteristik) dechè nan ijans
Fatra ki soti nan koloni ak kan refijye yo ap varye anpil nan konpozisyon ak kantite, selon kantite ak kalite aktivite ekonomik, manje debaz yo konsome ak pratik lokal yo pou resikle ak/oswa jete fatra. Konstitiyan tipik fatra solid yo ka gen ladan yo bagay sa yo:
- Anbalaj ki soti nan founiti ijans, pa egzanp boutèy dlo plastik, bwat katon, bwat konsèv
- Dechè ki gen materyèl poupou, pa egzanp latrin k ap vole apre tsunami an Endonezi kote yo te jete materyèl poupou nan sache plastik.
- Dechè òganik ak dechè manje
- Dechè ki pa òganik, tankou metal, vè ak plastik
- Dechè danjere tankou amyant (ki gen ladan twal twati ki fèt ak amyant), pwodui chimik, idrokarbur, dechè medikal (ki gen ladan lòt dechè medikal ki asosye ak founiti ijans), elatriye.
- Dechè ki pwodui nan katastwòf la menm, tankou labou, debri, kadav, elatriye (dechè katastwòf la trete nan yon Nòt Teknik apa (TBN 17))
Pwoblèm Kominote
Lè w ap idantifye epi devlope opsyon resiklaj ak konpostaj, li enpòtan pou enplike kominote yo depi nan premye etap posib. Sa ka ede idantifye moun ki te deja patisipe nan sektè fatra a epi ki gen konesans sou mache resiklaj ki egziste yo, epi tou pou idantifye si resiklaj ak konpostaj se yon bagay moun te deja patisipe ladan l. Menm jan ak tout aktivite kote yo konsilte gwoup kominotè yo, li enpòtan pou jwenn opinyon diferan seksyon nan kominote a ki pral gen diferan bezwen. Yo ta dwe konsilte gason, fanm, timoun, moun ki gen bezwen patikilye oswa espesyal epi konsidere yo separeman.
Lè w ap antreprann aktivite resiklaj ak konpostaj, separasyon dechè nan sous la enpòtan pou siksè. Separasyon nan sous la vle di moun ki pwodui dechè yo separe yo epi li pi avantaje pase separasyon pita, paske li evite doub manyen ak transpò ki pa nesesè.
Opsyon pou separasyon nan sous la ka gen ladan yo:
- yon kote santral kote moun ka pote materyèl resikle yo pou vann, epi answit vann yo bay konpayi resikle komèsyal yo; oubyen
- pwen resiklaj sou yon baz kan pa kan kote moun yo separe dechè nan kan yo epi yon kowòdonatè santral pran yo epi vann yo bay konpayi resiklaj komèsyal yo.
Detèmine opsyon ki pi apwopriye a pral depann de sa moun yo abitye fè, si gen mache resiklaj fòmèl oswa enfòmèl ki deja egziste, epi kijan popilasyon lokal la ka jwenn yo aksè.

Pou pèmèt resiklaj ak konpostaj la reyisi, kominote yo ap bezwen konprann poukisa li enpòtan pou separe fatra yo ak kijan yo ka fè sa nan yon fason pratik. Wòl ekip pwomosyon sante piblik la ap esansyèl pou konprann pratik aktyèl yo, epi pou sansibilize moun sou nouvo pwoblèm ki gen rapò ak pi bon pratik jesyon fatra. Yo ta dwe analize tou wòl gason, fanm ak timoun nan nenpòt aktivite resiklaj ak konpostaj potansyèl, paske sa yo gen anpil chans pou yo gen yon gwo enpak sou rezilta potansyèl yo.
Idantifye moun ki pou defann resiklaj ak konpostaj nan kominote yo ka ede prezante mesaj yo epi tou konekte jesyon fatra ak mesaj sante ki pi laj.
Waste pickers
Nan anpil kominote, gen moun ki patisipe nan ranmase fatra epi chwazi atik dechè, ki ka resikle epi ki gen yon valè pou revann. Kapab genyen tou lòt moun ki te deja patisipe nan mache resiklaj dechè ki deja egziste yo. Li enpòtan pou idantifye moun sa yo epi enkli yo nan nenpòt diskisyon ak devlopman opsyon resiklaj.
Nan kèk peyi, se sèlman sèten gwoup nan sosyete a ki fè koleksyon fatra, epi yo gen chans pou yo fè pati gwoup majinalize yo. Se poutèt sa, li ka nesesè pou konsilte ak gwoup sa a separeman pou asire ke vwa yo tande epi reprezante nan nenpòt desizyon k ap pran. Li enpòtan pou pwoteje tout sistèm rekiperasyon ak koleksyon fatra ki deja egziste epi pou fè pati entegral nenpòt nouvo sistèm jesyon fatra.
Egzanp Ka – Bangalore, peyi Zend (koutwazi WEDC, Nòt Sentèz sou Rekonèt mwayen sibzistans ki soti nan fatra iben)
Nan Bangalore, nan peyi Zend, gen yon kantite ONG ki te travay avèk moun k ap ranmase fatra pandan yon bon bout tan. Yo te eseye entegre moun k ap ranmase fatra yo nan pwogram koleksyon prensipal ki baze sou katye yo epi yo te travay avèk kòporasyon vil la pou devlope apwòch entegre pou jesyon dechè solid. Pa egzanp, yo te mete sou pye yon Pwogram Edikasyon pou Moun k ap Ranmase Fatra ki te travay avèk timoun nan lari k ap ranmase fatra yo ansanm ak fanmi moun k ap ranmase fatra yo pou yo pran responsablite epi rekòlte benefis nan koleksyon ak vant fatra nan zòn rezidansyèl ak komèsyal yo, lè yo te ede yo negosye epi pwoteje enterè ak mwayen sibzistans yo.
Resiklaj
Ki sa ki ka resikle?
Sa ki ka resikle a pral depann de mache resiklaj lokal yo. Y ap bezwen fè envestigasyon sou mache resiklaj lokal yo ak konpayi resiklaj komèsyal yo. Sa ka chanje akoz sitiyasyon ijans lan. Lè y ap mennen ankèt sou mache yo, li ka nesesè pou detèmine si sèten mache yo rejyonal olye de lokal, nan ka sa a, y ap bezwen konsidere transpò ak pri yo. Materyèl ki gen plis chans pou yo resikle yo ta ka gen ladan yo: vè, papye, twal, brik, aliminyòm, asye, ak sèten kalite plastik, tankou sache plastik, elatriye.

nan Banda Aceh, Endonezi
Yo ta dwe separe fatra pou fasilite resiklaj. Separasyon minimòm lan ta dwe an twa kategori: inòganik, òganik ak ki pa resikle. Apre sa, yo ka separe inòganik yo pi lwen epi vann yo bay konpayi resiklaj komèsyal yo oswa achtè fatra enfòmèl yo. Yo ka konposte fatra òganik yo. Yo ta dwe jere rès fatra a, ki pa ka resikle oswa konposte, swa nan depotwa fatra oswa nan ensinerayon (gade Nòt Enfòmasyon Referans Teknik (TBN 15)).
Egzanp Ka – pri materyèl resikle nan Banda Aceh an 2005 apre tsunami Azyatik la
Pri acha sou mache a pou 1 kg materyèl itilize
| Achte Materyèl | Pri (Roupiah) |
| Plastik melanje (tankou boutèy bwason) | 1,000 |
| Aliminyòm mou (tankou yon bwat soda) | 6,000 |
| Aliminyòm – di (sa vle di twati) | 8,000 |
| Fè | 800 |
| pil | 2,000 |
| Asye pur | 5,000 |
| Tiyo plastik (kase ok) | 600 |
| Kab (kwiv) ak/oswa kwiv | 12,000 |
Tretman materyèl resikle anvan yo vann yo
Li ka nesesè pou trete materyèl resikle yo anvan transpò oswa vant yo. Sa ka gen ladan aktivite sa yo:
- Kraze: pou aliminyòm, bwat asye, elatriye.
- Dechiktaj: papye, katon, kawotchou, elatriye.
- Mete materyèl fib tankou twal, katon, elatriye.
Tou depan de enstalasyon ak teknoloji ki disponib yo, tout oswa kèk nan opsyon pwosesis sa yo ap posib. Tretman materyèl resikle yo ogmante dansite materyèl ki enplike yo, sa ki fè yo pi efikas e ekonomik pou transpòte ak revann.
Egzanp Ka – Mwayen pou viv ki soti nan fatra (koutwazi WEDC, Nòt Sentèz sou Rekonèt mwayen pou viv ki soti nan fatra iben)
Nan peyi ki gen revni fèb, plizyè mwayen pou viv soti nan fatra, epi yo ka reprann fòs sa a apre yon sitiyasyon ijans. Machann materyèl dechè yo komen toupatou, kit se machann dezyèm men oswa machann metal resikle.
De gwoup ki pi komen ki enplike nan aktivite sa yo; moun k ap ranmase fatra ak moun k ap bale lari. Moun k ap ranmase fatra yo separe materyèl ki ka revann, tankou papye, plastik, vè, pou yo vann nan chèn resiklaj la. Moun k ap bale yo enplike nan netwayaj lari ak koleksyon prensipal fatra.
Li posib pou enkli epi enplike moun k ap ranmase fatra ak moun k ap bale fatra yo fòmèlman nan aktivite koleksyon fatra ak resiklaj. Sepandan, li nesesè pou rekonèt ke sistèm koleksyon fatra sa yo depann de yo rete enfòmèl. Nan sikonstans sa yo, yon relasyon endepandan ta ka pi bon pase yon entegrasyon konplè nan yon sistèm fòmèl.
Konpostasyon
Ki sa ki ka konpost?
Konpostaj se dekonpozisyon byolojik ak estabilizasyon materyèl òganik, tankou rès legim, anba kondisyon aerobik (an prezans oksijèn). Anba kondisyon imidite ak aere ki kòrèk yo, chalè byolojik pwodui epi konpostaj la fèt. Peryòd konpostaj la swiv pa yon peryòd estabilizasyon pou pwodui yon pwodwi final ki apwopriye pou aplikasyon sou tè a san efè negatif sou anviwònman an.
Nenpòt materyèl òganik ka potansyèlman konposte. Sepandan, materyèl ki gen bwa tankou bato bwa ak papye pran pi plis tan pou konposte pase materyèl ki gen chè tankou legim ak kale legim. Sepandan, li pral itil pou jwenn yon bon balans ant materyèl ki gen bwa ak materyèl òganik ki gen chè. Materyèl ki gen bwa, tankou bato bwa, enpòtan pou kenbe estrikti konpòs la ouvè epi pèmèt lè antre; kenbe pwosesis konpostaj la aerobik, sa ki akselere pwosesis la epi kenbe odè yo nan yon minimòm. Materyèl òganik ki gen anpil koulè a pral prensipal matyè ki pral konposte. Kòm bato bwa yo pa konposte vit, yo ka tamize epi reitilize pou konpostaj nan lavni si sa nesesè.
Materyèl fekal yo ka konposte men sa pa ta dwe konsidere nan yon ijans oswa apre yon ijans akòz risk pou sante ak sekirite, menm si pwosesis la ka byen jere. Menm nan kondisyon kontwole, materyèl fekal yo ta dwe eskli nan pwosesis konpostaj yo.
Kalite konpostaj
Gen yon kantite sistèm konpostaj diferan, soti nan konpostatè ak andan ki gen teknoloji relativman ba epi ki pa koute chè, rive nan pil estatik aere (ASP) ki koute mwayen, rive nan sistèm reaktè ki trè teknik epi ki koute chè.
Egzanp Ka – konpostaj apre ijans, Montserrat, West Indies
Apre ijans vòlkanik la nan Montserrat, te gen pwoblèm enpòtan ki asosye ak mank fètilite tè a pou kiltive legim ak lòt plant. Yo te mete sou pye yon pwojè pilòt konpostaj lè l sèvi avèk yon konpostaj debaz an andan. Yo te konstwi yon konpostaj doub lè l sèvi avèk bwa ki soti nan kès an bwa yo te itilize pou transpòte founiti ijans/apre ijans. Yo te itilize yon mwatye nan konpostaj la pou ajoute nouvo materyèl òganik (dechè kwizin òganik, rès legim, rès plant koupe kote yo te disponib, elatriye) ke yo te vire regilyèman, pandan ke lòt mwatye konpostaj la te genyen konpòs ki te mi ke yo te ajoute nan tè a kòm amelyoratè tè kote yo te pral kiltive plant ak legim.
Konpostatè pou bwat –
Bwat konpòs yo pi apwopriye pou itilizasyon nan kay oswa nan kan pou konposte dechè legim kwizin ak koupe jaden. Yo kapab apwopriye tou pou itilizasyon nan ti anviwònman kominotè, pa egzanp pou konposte dechè legim kwizin kominotè.
Ou ka achte yon bwat konpòs espesyalman fèt pou sa, oubyen ou ka fasilman konstwi li lè l sèvi avèk yon bwat konpòs òdinè ki gen twou sou kote yo pou pèmèt lè sikile nan konpòs la (Figi 1). Ou kapab tou konstwi yon bwat konpòs ak planch bwa pou fòme yon bwat ak lat.
Yo mete kale legim ak dechè kwizin nan bwat konpòs la epi yo kite yo fè "konpostaj". Yo ka ajoute materyèl ki gen bwa ak fib, sa ki ede kenbe sikilasyon lè a nan konpòs la, men materyèl sa yo ap pran plis tan pou yo dekonpoze.

Lanka (koutwazi Practical Action)
Youn nan pwoblèm prensipal yo ak bwat konpòs yo se ke li ka pran yon bon bout tan pou konpostaj la fèt (jiska yon ane). Epitou, restriksyon sou kantite lè nan sistèm nan ka mennen nan kondisyon anaerobik, ki ka kreye move odè epi atire mouch ak vèmin. Fason ki pi apwopriye pou jere sa a se vire konpòs la regilyèman - okòmansman de fwa pa semèn pou kòmanse, men si konpostaj la ap seche - mwens souvan. Si konpòs la vin gen move sant, - lè sa a vire l pi souvan. Li ka pi pratik pou kouvri dechè fre yo ak yon kouvèti, ki pral diminye aksè vèmin nan konpòs la epi tou kenbe dlo lapli twòp deyò, espesyalman nan yon klima twopikal. Nan yon anviwònman arid, yon kouvèti ap ede anpeche konpòs la seche.
Chak fwa sa posib, yo rekòmande yon sistèm konpostaj doub. Sa enplike itilizasyon de bwat konpostaj: yon bwat konpostaj ki an sèvis epi ki plen ak nouvo dechè legim; epi yon lòt bwat konpostaj ki gen ansyen dechè "konpostaj" yo, moun pa ajoute ladan l ankò. Sistèm sa a gen avantaj ke yo ka vire bwat ki gen materyèl konpostaj la san yo pa ajoute nouvo matyè ki pa konposte ankò epi ralanti pwosesis konpostaj la an jeneral.
Konpostaj an ranje (an gwoup) –
Konpostaj an andan oswa an gwoup ofri yon opsyon konpostaj ki relativman senp epi ki pa koute chè. Sepandan, si yo fè l sou yon gwo echèl, konpostaj an andan ka pran anpil tè.
Tipikman, dechè òganik ki gen anpil dlo (pa egzanp, dechè legim) yo melanje ak yon materyèl ki pi sèk tankou pay, bato bwa, ak konpòs resikle ki byen mi. Sa ouvri konpòs la, sa ankouraje mouvman lè a epi li pèmèt konpòs la rete nan ranje seksyon trapezoidal oswa triyangilè anviwon 1.5m wotè (pa plis pase wotè mwayèn yon travayè konpòs).
Pou kenbe kondisyon aerobik yo, ou ka vire pil la regilyèman. Lè w ap vire materyèl ki soti nan pati ekstèn pil la, si sa posib, yo ta dwe mete l nan sant pil la lè w ap rekonstwi l. Frekans vire a ap depann de jan yo kenbe kondisyon aerobik yo ak kantite imidite pil la. Kòm yon premye gid, vire l yon fwa pa jou oswa yon fwa chak de jou ta dwe ase pou pifò operasyon konpostaj. Sepandan, sa ta dwe redwi si konpòs la ap vin twò sèk (ou ka ajoute dlo tou pandan pwosesis vire a si pil la vin twò sèk). Anjeneral, apre 30 jou konpostaj, ou ka redwi vire a yon fwa pa semèn.
Pil yo ta dwe piti pou yo ka vire yo ak yon pèl.
Konpostaj an andan ta dwe fèt an pakèt konekte youn ak lòt ak prekosyon pou asire ke pakèt yo pa melanje, sa ki pral ralanti pwosesis konpostaj la an jeneral.
Anjeneral, yon peryòd matirite nesesè apre konpostaj (selon itilizasyon konpòs final la). Yo ta dwe anpile konpòs la pandan 4-8 semèn pou asire ke konpòs final la estab epi li pa degrade plis lè yo ajoute l nan tè a.

Yo ta dwe pran an konsiderasyon sifas kote konpostaj la ap fèt la. Idealman, konpostaj la ta dwe fèt sou yon baz beton epi koupe drenaj sou bor yo pou kaptire lesivay/dlo k ap koule (ki soti nan lapli) pou evite degradasyon anviwònman an nan zòn ki antoure a, kou dlo yo ak dlo anba tè a. Yo ka kaptire lesivay epi ajoute l ankò nan konpòs la pandan pwosesis vire a pou ajoute imidite nan pil la si seche a se yon pwoblèm.
Sistèm Pil Statik Aere (ASP) la – Konpostaj pil estatik aerobik mande pou yo ponpe lè nan pil konpòs, avèk konpresè ak ponp. Sistèm sa a pa gen anpil chans pou l se yon opsyon kout tèm oswa ijans paske li mande anpil envestisman kapital ak bezwen enèji.
Sante ak sekirite
Menm jan ak manyen nenpòt materyèl dechè, travayè yo dwe gen rad pwoteksyon apwopriye tankou gan ak bòt ki enpèmeyab e ki dirab, ansanm ak salopèt. Yo ta dwe mete mask sou figi yo, sitou lè y ap manyen konpòs, pou evite ekspoze a chanpiyon ak lòt ayewosòl potansyèl.
Fòk ou pran prekosyon lè w ap leve bagay, mete zouti ki apwopriye epi chay moun yo pa dwe depase 25kg.
Pou plis enfòmasyon sou sante ak sekirite, gade CD sante piblik Oxfam nan.
Pli lwen Lekti
- Gid pou Jesyon Dechè Solid, prepare pa Gwoup Travay Sanitasyon an, Mas 2006
- Sanitasyon Ijans – Evalyasyon ak Konsepsyon Pwogram pa Peter Harvey, Sohrab Baghri ak Bob Reed, WEDC, Inivèsite Loughborough, UK, 2002
- Nòt Sentèz WEDC sou jesyon dechè solid:
- Veyikil pou koleksyon prensipal dechè solid yo
- Wòl òganizasyon kominotè yo (CBO) nan jesyon dechè solid yo
- Rekonèt mwayen pou viv nan fatra iben yo
- Pwoblèm sèks nan jesyon dechè iben yo
Sipò Anplis / Konsèy Ekspè
Rekiperasyon Dechè Aprè Dezas (DWR)
Sit wèb: www.disasterwaste.org
Martin Bjerregaard
Tel: + 44 7971 49 29
Helen Meekings
tel: + 44 7919 447737
