कंटेनर आधारित स्वच्छता नवोन्मेष अहवाल

कमी उत्पन्न असलेल्या शहरी वस्त्यांमध्ये घरगुती कंटेनर आधारित शौचालयांचा पथदर्शी उपक्रम

१. ज्या समस्येवर/उणिवेवर उपाययोजना केली जात आहे:

नैरोबीमध्ये २० लाखांहून अधिक लोक अनौपचारिक, कमी उत्पन्न असलेल्या वस्त्यांमध्ये राहतात आणि त्यापैकी बहुसंख्य लोकांना सुरक्षित स्वच्छता सुविधेचा अभाव आहे. स्वच्छतेच्या संकटावर उपाययोजना करण्यासाठी सध्याच्या पद्धतींनी भूखंड पातळीवर (अनेक कुटुंबे मिळून वापरतील अशा) किंवा सामुदायिक पातळीवर (सार्वजनिक शौचालये) शौचालये बांधून व्याप्ती सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. लोकसंख्येची उच्च घनता, अपुरी जमीन, शौचालयांचे कमी आयुष्यमान, खर्च आणि सुरक्षिततेच्या समस्यांमुळे या पारंपरिक पद्धती मर्यादित ठरतात. शौचालये सहसा रात्री उघडी नसतात आणि त्यातील गाळ वारंवार हाताने काढावा लागतो, जो सामान्यतः नद्या आणि उघड्या गटारांमध्ये जाऊन पडतो, ज्यामुळे रहिवाशांना सार्वजनिक आरोग्याच्या धोक्यांना सामोरे जावे लागते. परिणामी, रहिवाशांना अनेकदा उघड्यावर शौचास बसावे लागते किंवा घरात (विशेषतः रात्री) पॉटी, तात्पुरती भांडी आणि प्लास्टिकच्या पिशव्या वापराव्या लागतात, जे नंतर उघड्या गटारात, नद्यांमध्ये रिकामे केले जातात किंवा फेकून दिले जातात ("फ्लाइंग टॉयलेट्स"). महिला आणि मुले आपला अधिक वेळ वस्त्यांमध्येच घालवतात आणि त्यामुळे या समस्येचा त्यांच्यावर विषम प्रमाणात परिणाम होतो.

2. उपाय:

घरगुती कंटेनर-आधारित शौचालय (CBT) हे सोय, सुरक्षितता, स्वच्छता, गोपनीयता आणि प्रतिष्ठा या बाबींचे निराकरण करणारा एक प्रभावी, २४-७ स्वच्छता उपाय ठरू शकतो का, हे तपासणे हा या प्रकल्पाचा उद्देश होता. कंटेनर-आधारित स्वच्छता (CBS) ही शिबिरे आणि शहरी झोपडपट्ट्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित असलेल्या मूत्र आणि विष्ठेच्या तात्पुरत्या साठवणुकीपेक्षा वेगळी आहे. कारण ती एक सन्मानजनक आणि आरोग्यदायी, “बंद चक्र” (closed loop) उपाय प्रदान करते, ज्यामध्ये विष्ठा आणि मूत्र एका ठरलेल्या ठिकाणी विल्हेवाट लावण्यापूर्वी सुरक्षितपणे साठवले जाते, ज्यामुळे सार्वजनिक आरोग्याच्या धोक्यांचे सुरक्षितपणे व्यवस्थापन सुनिश्चित होते. समाजातील सर्वात खालच्या स्तरावरील ग्राहकांसाठी योग्य शौचालय उत्पादनांच्या अभावामुळे, शौचालयाची रचना आणि उत्पादन हा या प्रकल्पाचा एक महत्त्वाचा घटक होता.

3. परिणाम:

वापरकर्ते आणि शौचालयांची सेवा करणाऱ्या ऑपरेटर्सकडून मिळालेल्या अभिप्रायाच्या आधारे शौचालयात अनेक सुधारणा करण्यात आल्या. प्रोटोटाइप १, भारतात तयार केलेले “जितेगेमी” शौचालय, २०११ मध्ये नैरोबीच्या २ वस्त्यांमधील १०० हून अधिक कुटुंबांमध्ये क्षेत्रीय चाचणीसाठी वापरले गेले. मिळालेला प्रतिसाद सकारात्मक होता, ज्यामुळे सामुदायिक शौचालयांच्या (CBTs) संकल्पनेत लोकांची रुची असल्याचे दिसून आले, परंतु कमी खर्चाची रचना प्राथमिक स्वरूपाची मानली गेली आणि घरांमध्ये शौचालय उभारण्यासाठी दुर्गंधी हा एक मोठा अडथळा व प्रतिबंधक घटक होता. परिणामी, आवृत्ती २ हे मूत्र-विभाजन शौचालय होते, ज्यात कचरा गोळा करण्यासाठी सहज उपलब्ध असलेल्या पुनर्वापर केलेल्या भांड्यांचा वापर केला जात होता. २०१३ मध्ये ऑक्सफॅमने ही कल्पना नैरोबीस्थित 'सॅनर्जी' या स्टार्ट-अपकडे नेली – हा एक सामाजिक उपक्रम होता जो कचऱ्यापासून मूल्यवान उप-उत्पादने तयार करण्याच्या संकल्पनेवर लक्ष केंद्रित करून स्वच्छता फ्रँचायझी विकसित करत होता. सॅनर्जीने स्वतंत्रपणे स्वतःचे सामुदायिक स्तरावरील सामुदायिक शौचालय विकसित केले होते आणि त्यांच्याकडे व्यवसाय, विक्री व विपणन आणि उत्पादन डिझाइनची कौशल्ये होती, जी ऑक्सफॅमकडे नव्हती. २०१४ पासून जसजसा हा प्रकल्प विकसित होत गेला, तसतसे सॅनर्जीने या प्रक्रियेचे नेतृत्व केले आहे. यामध्ये 'ihud' (इन होम युरिन डायव्हर्जन) या विकास नावाखाली फायबरग्लास आणि ३-डी प्रिंटिंग वापरून अनेक प्रोटोटाइप तयार करण्यात आले. वापरकर्ता-केंद्रित डिझाइन तत्त्वांचे पालन करण्यात आले असून, डिझाइनला परिष्कृत करण्यासाठी वापरकर्ते/ग्राहक आणि सेवा ऑपरेटर यांच्याशी नियमित सल्लामसलत करणे महत्त्वपूर्ण ठरले आहे. नैरोबीमधील एका व्यावसायिक उत्पादकाद्वारे आता तयार केले जात असलेले अंतिम उत्पादन आवृत्ती ५ आहे. हे शौचालय एक उच्च-गुणवत्तेचे उत्पादन असून ते अनेक वर्षे टिकेल. यात ५ घटक आहेत – बेस (जो युरिन टँक देखील आहे) आणि बॉडी रोटा मोल्डिंगने बनवलेले आहेत, एक इंजेक्शन मोल्डेड झाकण, पुनर्वापर केलेल्या धातूपासून बनवलेला मल-पात्र आणि मल-पिशव्या (पुनर्वापर करण्यायोग्य किंवा बायोडिग्रेडेबल).

याला मिळणारा प्रतिसाद मंद आहे. २०२१ च्या सुरुवातीला सॅनर्जीने ३,००० शौचालयांची ऑर्डर दिली होती, परंतु त्यांच्या “फ्रेशफिट” ब्रँड नावाखाली केवळ १०० पेक्षा जास्त घरगुती शौचालयेच वापरात होती. याला पूरक म्हणून नैरोबीमध्ये हजारो कार्यरत असलेली मोठी सामुदायिक “फ्रेशलाइफ” शौचालये आहेत.

या प्रकल्पाने २०१६ मध्ये यूकेमध्ये कंटेनर-आधारित स्वच्छतेच्या जागतिक स्तरावरील प्रमुख तज्ञांसाठी एका शौचालय शिखर परिषदेचे आयोजन केले , ज्यामुळे कंटेनर-आधारित स्वच्छता आघाडीची (Container Based Sanitation Alliance) स्थापना झाली. या आघाडीनेच WHO/UNICEF संयुक्त देखरेख कार्यक्रमाला CBS ला सुधारित स्वच्छता म्हणून मान्यता देण्यासाठी राजी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

शौचालयाची किंमत £65 असून, ती प्रकल्पाचे सुरुवातीचे लक्ष्य असलेल्या $50 पेक्षा जास्त आहे. ते ऑक्सफॅम सप्लाय सेंटरमार्फत खरेदीसाठी उपलब्ध आहे.

४. शिक्षण/इतरत्र लागू होणे:

जेथे पारंपरिक साधने योग्य नाहीत, अशा ठिकाणी स्वच्छतेच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी कंटेनर-आधारित शौचालये हा एक अतिरिक्त पर्याय आहे – उदाहरणार्थ, खडबडीत जमिनीची परिस्थिती (खडक, ठिसूळ माती, पूरप्रवण क्षेत्र) किंवा जेथे खोदकाम किंवा कायमस्वरूपी बांधकामांवर निर्बंध आहेत. जरी त्यांची रचना शहरी झोपडपट्ट्यांच्या संदर्भासाठी केली असली तरी, विस्थापित छावण्यांशी त्यांचे बरेच साम्य आहे. वाहतुकीच्या सोयीसाठी शौचालये एकावर एक रचता येतात आणि एकमेकांत बसवता येतात, त्यामुळे मानवतावादी परिस्थितीत त्यांचा जलद वापर करणे सोपे जाते. घरगुती स्तरावरील शौचालय म्हणून, जे लोक सामायिक स्वच्छता सुविधा वापरू शकत नाहीत किंवा वापरण्यास घाबरतात, उदाहरणार्थ, वृद्ध, विशेष गरजा असलेले लोक, महिला आणि मुले, त्यांच्यासाठी हा एक सन्मानजनक उपाय ठरू शकतो.

मानवतावादी संदर्भात मोठ्या प्रमाणावर सीबीएस (CBS) यशस्वी ठरलेले नाही. कंटेनर (सीबीएस) योग्य आहे की नाही याचा विचार करण्यापूर्वी, कचऱ्याचे व्यवस्थापन कसे केले जाईल याचा विचार करणे आवश्यक आहे. लहान प्रमाणावर, सीबीएस स्वयं-पुरवठा/व्यवस्थापन म्हणून योग्य ठरू शकते, ज्यामध्ये वापरकर्ते जवळच्या शौचालयांमध्ये कचरा रिकामा करण्यासाठी जबाबदार असतील. जशी संख्या वाढते, तसाच काही व्यक्तींकडून होणाऱ्या कचऱ्याच्या असुरक्षित विल्हेवाटीमुळे सार्वजनिक आरोग्याचा धोकाही वाढतो. तुलनेने कमी संख्येवर (५०+), शौचालयांची देखभाल करणे ही उपजीविकेची एक व्यवहार्य संधी ठरू शकते. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की सॅनर्जीला आपला व्यवसाय स्थापित करण्यासाठी आणि आता सीबीएस मोठ्या प्रमाणावर राबवण्याच्या टप्प्यावर पोहोचण्यासाठी जवळपास १० वर्षे लागली आहेत.

5. अतिरिक्त माहिती:

प्रकल्पाची कागदपत्रे ( बॉक्स लिंक ), सीबीएस अंमलबजावणी मार्गदर्शक ; जागतिक बँकेचे सीबीएसचे मूल्यांकन . या प्रकल्पाच्या यशासाठी डब्ल्यूआयएफ (WIF) निधीमुळे मिळालेला वेळ आणि लवचिकता हा एक महत्त्वाचा घटक होता. नवनिर्मितीलाही वेळ लागतो, या प्रकरणात संकल्पनेपासून ते पूर्णत्वापर्यंत दहा वर्षे लागली (आणि तो अजूनही सुरू आहे). ऑक्सफॅमने एक अतिशय मजबूत केनियन भागीदार (सॅनर्जी) शोधला आणि त्यांना प्रकल्पाचे नेतृत्व करण्यासाठी वाव दिला. अनेक निधी स्रोतांनी हा प्रकल्प शक्य केला आहे: डब्ल्यूआयएफ (WIF) £25K (2010-2011), हेका (HECA) इनोव्हेशन फंड £35K (2012-13), £62,588 (2016-17), $US30,000 आपत्कालीन स्वच्छता प्रकल्प (2018).

संपर्क व्यक्ती : ब्रायन मॅकसोर्ली, पीएचई सल्लागार, जीएचटी, brian.mcsorley@oxfam.org