पुराचे पाणी शिरल्याने, त्सुनामीसारख्या आपत्तीत समुद्राचे पाणी शिरल्याने, भूस्खलन किंवा चक्रीवादळामुळे पदार्थ आत शिरल्याने, किंवा दीर्घकाळ मर्यादित देखभाल किंवा दुर्लक्ष झाल्यानंतर हाताने खोदलेल्या विहिरींची दुरुस्ती, स्वच्छता आणि निर्जंतुकीकरण करण्याची आवश्यकता भासू शकते. जर विहीर रुंद करून किंवा तिला अस्तर लावून तिचे उत्पादन वाढवण्याचा प्रयत्न केला गेला असेल, तर तिची स्वच्छता आणि/किंवा निर्जंतुकीकरण करणे देखील योग्य ठरेल.
या तांत्रिक माहितीपत्रकात हाताने खोदलेल्या विहिरींची दुरुस्ती, स्वच्छता आणि निर्जंतुकीकरण करण्याची प्रक्रिया ओळखली आहे, तसेच या प्रक्रियांसाठी वापरता येणाऱ्या ऑक्सफॅम किट्सबद्दलही चर्चा केली आहे.
हाताने खोदलेल्या विहिरी
हाताने खोदलेल्या विहिरी अनेक प्रकारच्या असू शकतात, ज्यात मर्यादित संरक्षण असलेल्या जमिनीतील साध्या छिद्रांपासून ते पाणी काढण्यासाठी हँडपंप असलेल्या झाकलेल्या विहिरींपर्यंतचा समावेश होतो. विहिरींचे पुनर्वसन करताना किंवा त्यांची स्वच्छता व निर्जंतुकीकरण करताना, शक्य असेल तिथे, दूषिततेचा स्रोत विहिरीत पुन्हा प्रवेश करण्यापासून रोखला जाईल हे महत्त्वाचे आहे. जर दूषित होण्याचे कारण पूर यासारखी एखादी असामान्य घटना असेल, तर स्वच्छता आणि निर्जंतुकीकरणाची प्रक्रिया पुरेशी ठरू शकते. तसेच, विहिरीच्या वरच्या भिंती, पाण्याचा निचरा करणारा पडदा आणि कोणतीही संरक्षक झाकणे चांगल्या स्थितीत आहेत याची काळजी घेतली पाहिजे, जेणेकरून दैनंदिन, आपत्ती-संबंधित नसलेल्या मार्गांनी विहीर पुन्हा दूषित होणार नाही.
हाताने खोदलेल्या विहिरींची दुरुस्ती, स्वच्छता आणि निर्जंतुकीकरण करण्याच्या पायऱ्या
- वापरकर्त्यांकडून विहिरीचा इतिहास जाणून घ्या – ती मूळतः किती खोल होती, विहिरीचे पूर्वीचे उत्पादन आणि सध्याचे उत्पादन किती आहे इत्यादी.
- विहीर रिकामी करणे, दुरुस्त करणे, स्वच्छ करणे, निर्जंतुक करणे आणि त्यातील पाणी काढून टाकण्यासाठी लागणारी उपकरणे निश्चित करा, तसेच कामगारांची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या वस्तूंचाही समावेश करा.
- विहीर रिकामी करण्यापूर्वी आणि/किंवा निर्जंतुक करण्यापूर्वी, शक्य असल्यास मुख्य भिंती, निचरा पडदा, स्वच्छता सील, झाकण आणि उचलण्याच्या यंत्रणा यांची दुरुस्ती करून घ्या.
- विहिरीतील पाणी, गाळ आणि कचरा यांसारखे घटक रिकामे करा.
- विहिरीच्या आतील भागाचे नुकसान दुरुस्त करा – गरजेनुसार विहीर अधिक खोल करा, विहिरीच्या अस्तराची स्थानिक दुरुस्ती करा किंवा नवीन अस्तर लावा.
- २०० मिग्रॅ/लि क्लोरीन द्रावण आणि लांब दांडीच्या झाडूचा वापर करून विहिरीच्या भिंती स्वच्छ करा.
- विहिरीतील पाणी 50 – 100 mg/l क्लोरीनच्या मात्रेने (प्रदूषणाच्या पातळीनुसार) निर्जंतुक करा आणि किमान 30 मिनिटे तसेच ठेवा.
- विहिरीतील पाणी काढून टाका आणि ती पूर्णपणे भरू द्या.
- रिचार्ज केल्यानंतर पाण्यातील क्लोरीनचे प्रमाण तपासा.
- क्लोरीनची पातळी 0.5mg/l किंवा त्याहून कमी होईपर्यंत, आवश्यकतेनुसार विहिरीतील पाणी काढून टाकण्याची आणि पाणी भरण्याची प्रक्रिया पुन्हा करा.
- विहिरीच्या झाकणाची आणि पाणी उपसा करणाऱ्या यंत्रणेची अंतिम दुरुस्ती करा.
सुरक्षितता
विहिरींच्या आजूबाजूला किंवा आत काम करताना काळजी घेतली पाहिजे.
विहिरींची दुरुस्ती आणि देखभाल करताना असलेले धोके
- पंपांना ऊर्जा देणाऱ्या डिझेल किंवा पेट्रोल इंजिनांमधून विषारी वायू, विशेषतः कार्बन मोनॉक्साईड, विहिरीत प्रवेश करू शकतात.
- विहिरीच्या भिंती साफ करताना क्लोरीन वायू श्वासावाटे आत घेणे. शक्य असेल तिथे, लांब दांडीच्या ब्रशचा वापर करून विहिरीच्या भिंती पृष्ठभागावरूनच स्वच्छ कराव्यात.
- आत येणाऱ्या पाण्यामुळे विहीर भरत आहे आणि आत असलेल्या व्यक्तीला पुरेशा वेगाने बाहेर पडता येत नाही.
- पृष्ठभागावरून विहिरीत वस्तू पडणे किंवा अस्तर व संरक्षण नसल्यास विहिरीच्या भिंती कोसळणे.
- विहिरीला मुखभिंत किंवा इतर संरक्षण नसल्यास, लोक जमिनीवरून विहिरीत पडतात.
- शिड्या, दोर, तिपाई, हुक, बादल्या यांसारखी सदोष उपकरणे.
आरोग्य आणि सुरक्षिततेच्या चांगल्या पद्धती
- कोणत्याही परिस्थितीत डिझेल किंवा पेट्रोलवर चालणारा पंप किंवा त्याच्याशी संबंधित इंजिन विहिरीत खाली उतरवू नये आणि ते जमिनीच्या पातळीवर आले तरी त्यांचे वायू विहिरीपासून दूर वळवले पाहिजेत. हे अत्यावश्यक आहे कारण कार्बन मोनोऑक्साइड हवेपेक्षा जड असतो आणि तो सर्वात खालच्या पातळीपर्यंत खाली जाऊ शकतो. यामुळे विहिरीतील कामगारांना गुदमरून मृत्यू येऊ शकतो. कार्बन मोनोऑक्साइडच्या विषबाधेमुळे विहिरींमध्ये अनेक लोकांचा मृत्यू झाला आहे.
- विहिरींची दुरुस्ती, स्वच्छता आणि निर्जंतुकीकरण या कामांमध्ये गुंतलेल्या लोकांना धोके आणि चांगल्या आरोग्य व सुरक्षा पद्धतींबद्दल पूर्णपणे प्रशिक्षित केले पाहिजे.
- विहिरीतील ढिगारा काढणाऱ्या किंवा दुरुस्ती करणाऱ्या लोकांना विहिरीत सुरक्षितपणे आत-बाहेर जाण्यासाठी वेल ट्रायपॉड किंवा स्थानिक पातळीवर विकसित केलेल्या इतर साधनांचा वापर करा. हे विशेषतः खोल विहिरींसाठी उपयुक्त आहे.
- विहिरीमध्ये प्रवेश करणाऱ्या व्यक्तींनी सुरक्षा हेल्मेट घालावे आणि त्यांच्या शरीराला दोरी घट्ट बांधलेली असावी.
- कामाच्या जागेला कुंपण घालावे, (जर समोरची भिंत नसेल तर) कडे बांधावे, आणि विहिरीच्या सभोवतालचा किमान २ मीटरचा परिसर आत पडू शकणाऱ्या वस्तूंपासून मोकळा ठेवावा.
- विहिरीत माणसे असताना विंच प्रणाली चालवण्यासाठी, विहिरीवर नेहमी एका विश्वासू व्यक्तीला तैनात ठेवा. कोणत्याही शिड्या सुरक्षित करा.
- हवा खेळती ठेवा.
- विहिरीत प्रवेश करण्यापूर्वी हवा तपासण्यासाठी पेटलेली मेणबत्ती खाली सोडण्याव्यतिरिक्त, धूम्रपान, आगपेटी किंवा उघड्या दिव्यांना परवानगी नाही. जर ज्योत विझली, तर विहिरीत प्रवेश करू नका. काटक्या/फांद्यांचा मोठा झुडूप खाली-वर केल्याने विहिरीतील हवा स्वच्छ होण्यास मदत होऊ शकते.
संरचनांची दुरुस्ती / सुधारणा करा
विहिरीपर्यंत पोहोचण्याच्या संभाव्य दूषित मार्गांचा विचार करा आणि विहिरीची स्वच्छता व निर्जंतुकीकरण केल्यानंतर ती आरोग्यदायी राहील याची खात्री करण्यासाठी, हेडवॉल, सॅनिटरी सील, ड्रेनेज कर्टन, कव्हर, लिफ्टिंग मेकॅनिझम आणि कुंपण यांची योग्य ती दुरुस्ती करा.
घाणेरडे पाणी आणि गाळ काढणे
वादळे, पूर आणि इतर नैसर्गिक आपत्तींमुळे विहिरी गाळ आणि इतर कचऱ्याने भरून जाऊ शकतात. या विहिरींमधील गाळ आणि कचरा काढण्यासाठी विशेष पंपांची आवश्यकता असते, कारण सामान्य पाणी उपसा करणारे पंप लवकर खराब होतात.
ऑक्सफॅमकडे एक पोर्टेबल गाळ काढणारा / पाणी उपसणारा पंप किट आहे (बॉक्स पहा), जो सुमारे १५ मीटर खोलीपर्यंतच्या विहिरींमधील पाणी उपसू शकतो. तो ५० मिमी व्यासापर्यंतचे घन पदार्थ हाताळू शकतो आणि त्याचा उपयोग खड्ड्यातील शौचालये गाळमुक्त करण्यासाठी देखील केला जाऊ शकतो.
- हाताळणीसाठी हलके वजनाचे विद्युत पाणी उपसा पंप किट
- ५० मिमी पर्यंत घन पदार्थ असलेले अत्यंत दूषित पाणी
- व्यास
- हेरॉन पंपाचा कमाल दाब २० मीटर आहे. हे पॅकेज सुमारे १५ मीटर खोलीवरील विहिरींमधील पाणी उपसण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. जर जास्त दाबाची आवश्यकता असेल, तर दोन WSDP/6 पंप एकत्र जोडून ४० मीटरचा कमाल दाब (३५ मीटर दाबावर ७ घनमीटर/तास) मिळवता येतो.
- हा पंप हवा उपसत नाही, परंतु सिरीजमध्ये पंपिंग करताना दुसऱ्या पंपाप्रमाणे याला पाणी उपसण्यासाठी पाण्यात बुडवण्याची गरज नसते. पण चालू केल्यावर पंप चेंबरमध्ये नेहमी पाणी असले पाहिजे, नाहीतर १-२ मिनिटांत सील्स जळून जातील.
- बेस प्लेटचा उद्देश पंपाचे पाय चिखलात रुतण्यापासून रोखणे हा आहे, ज्यामुळे इम्पेलर स्वतःला खाली खेचण्याचा प्रयत्न करतो आणि परिणामी पंप चोक होतो. जर बेस प्लेट नसेल, तर पंप चिखलाच्या तळाच्या किंचित वर टांगून ठेवा, त्याला एका बाजूला कलवा किंवा एका मोठ्या छिद्र असलेल्या बादलीत ठेवा.
- जर पंप त्याच्या कमाल उपसा खोलीच्या जवळ असेल, तर कॅनव्हासचा आच्छादन विहिरीत मागे सरकण्यापासून रोखण्यासाठी त्याला विहिरीच्या वरच्या बाजूला असलेल्या एका खुंटीला बांधण्याची आवश्यकता असू शकते. खुंटीला बांधणे सोपे व्हावे यासाठी आच्छादनाच्या टोकाला एक नळी जोडणी (होस कनेक्टर) जोडता येते.
- हेरॉन पंपाचा वापर शौचालयाच्या खड्ड्यांतील गाळ काढण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
गाळ नसताना पाणी काढणे
विहिरीतील पाणी उपसण्याची पारंपरिक पद्धत म्हणजे मोठ्या बादल्या वापरून हाताने पाणी बाहेर काढणे. ट्रायपॉड आणि विंचच्या साहाय्याने या बादल्या विहिरीत लटकवून खाली सोडल्या जातात आणि वर उचलल्या जातात. या पद्धतीची एक मर्यादा अशी आहे की, जेव्हा विहिरीतील पाण्याचा प्रवाह इतका जास्त असतो की हाताने पाणी पुरेशा वेगाने काढणे शक्य होत नाही, तेव्हा स्वच्छता, खोलीकरण किंवा दुरुस्तीसाठी विहिरीच्या तळापर्यंत पोहोचणे शक्य होत नाही.
जेव्हा विहीर पाण्याने भरलेली असते किंवा साफसफाई व खोलीकरणाच्या उद्देशाने ती रिकामी करायची असते, तेव्हा कंप्रेसर असलेले इंजिन आणि एक इलेक्ट्रिक सबमर्सिबल पंप वापरला जाऊ शकतो. तथापि, केबल्सना नुकसान पोहोचू नये याची काळजी घेतली पाहिजे, जेणेकरून केबलचा विहिरीतील पाण्याला स्पर्श झाल्यास विजेचा धक्का लागण्याचा धोका टळू नये.
जर विहिरीच्या तळातील कचरा काढण्याची किंवा विहिरीची दुरुस्ती करण्याची गरज नसेल, तर निर्जंतुकीकरण करण्यापूर्वी पाणी उपसण्याची आवश्यकता नसते.
घन पदार्थ काढणे / हाताने खोदलेल्या विहिरी अधिक खोल करणे / दुरुस्ती
एकदा विहीर रिकामी झाल्यावर आणि पाणी काढले जात असताना, विहिरीच्या तळातील मलबा हाताने खोदून काढता येतो आणि नंतर विंचच्या साहाय्याने बादल्यांमध्ये भरून पृष्ठभागावर आणता येतो. विहिरीच्या अस्तराची किरकोळ दुरुस्ती करता येते किंवा विहीर अधिक खोल करण्यासाठी, किंवा पूर्वी अस्तर नसलेल्या विहिरीला अस्तर घालण्यासाठी मोठी कामे हाती घेता येतात.
जर वेळ असेल आणि योग्य वाटत असेल, तर उघड्या विहिरीचे झाकण किंवा उचलण्याची यंत्रणा सुधारण्यासाठी ही एक योग्य संधी असू शकते, परंतु अचानक उद्भवलेल्या आपत्कालीन परिस्थितीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात हे कदाचित योग्य नाही.
विहिरीच्या आत असताना, अस्तराला काही भेगा आहेत का ते तपासा, विशेषतः जमिनीच्या पृष्ठभागापासून पहिल्या काही मीटरमध्ये. पृष्ठभागावरून दूषित पाणी आत शिरू नये म्हणून या भेगा बंद केल्या पाहिजेत. भेगा दुरुस्त करण्यासाठी, भेगेच्या सभोवतालचा भाग छिन्नीने खरवडून काढा आणि घट्ट मोर्टार (१:३ सिमेंट आणि वाळूचे मिश्रण) वापरा. विहीर पुन्हा वापरात आणण्यापूर्वी हा भाग २४ तास ओला ठेवा.
विहिरीच्या भिंती साफ करणे
लांब दांड्याच्या मजबूत झाडूने (आवश्यक असल्यास पातळ जीआय पाईप आणि सॉकेटपासून बनवलेल्या एक्स्टेंशनसह) २०० मिग्रॅ/लिटरच्या क्लोरीन द्रावणाने विहिरीच्या बाजू स्वच्छ करा (हे द्रावण कसे तयार करावे याच्या तपशिलासाठी पुढील पानावरील विभाग पहा). विहीर पुरेशी उथळ असल्यास ही प्रक्रिया विहिरीच्या बाहेरून करा, परंतु विहिरीत प्रवेश करण्याची गरज असल्यास विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे, कारण तीव्र क्लोरीन द्रावणातून धोकादायक वायू बाहेर पडतात. काम करणाऱ्या व्यक्तीने हातमोजे, ओव्हरऑल, गॉगल्स आणि फिल्टर असलेला फेस मास्क यांसारखे संरक्षक कपडे परिधान करणे आवश्यक आहे. शक्य असेल तिथे, विहिरीच्या आत हवेचा जोरदार प्रवाह ठेवा, जसे की प्रक्रियेदरम्यान विहिरीत ताजी हवा सोडण्यासाठी स्थानिक पातळीवर तयार केलेले भाते बनवा.
विहीर पुन्हा भरू देण्यापूर्वी, क्लोरीनचे तीव्र द्रावण विहिरीच्या भिंतींवर किमान ३० मिनिटे राहू दिले पाहिजे.
विहिरीचे निर्जंतुकीकरण करणे
विहीर पुन्हा भरल्यावर, पाण्यावर क्लोरीनच्या द्रावणाने प्रक्रिया करावी, ज्यामुळे विहिरीत ५० मिग्रॅ/लिटर (किंवा विशेषतः खराब परिस्थितीत १०० मिग्रॅ/लिटर पर्यंत) क्लोरीनचा मुक्त अवशेष शिल्लक राहील. हे क्लोरीन विहिरीतून बाहेर काढण्यापूर्वी, त्याला पाण्यात किमान ३० मिनिटे, पण शक्यतो काही तास, तसेच राहू द्यावे.
विहिरीतील क्लोरीनचे द्रावण मिसळण्यासाठी, एका लांब दोरीच्या टोकाला एक स्वच्छ दगड बांधा आणि तो दगड विहिरीत फिरवत असताना पाण्यात वर-खाली करा. द्रावण मिसळण्याची दुसरी पद्धत म्हणजे बादली वापरून त्यातून पाणी काढत राहणे आणि नंतर ते परत विहिरीत ओतणे.
प्रभावी क्लोरीनीकरणासाठी, आदर्शपणे पाण्याची गढूळता < 5TU आणि pH > 6.0 व < 8.0 असावा. हे मापदंड तपासण्यासाठी फिनॉल रेड गोळ्या आणि टर्बिडिटी ट्यूबसह पूलटेस्टरचा वापर करा.
पाण्याचा pH ६.० पेक्षा कमी आढळल्यास, हायड्रेटेड लाईम टाकता येतो. परंतु क्लोरीनची इतकी जास्त मात्रा (५० मिग्रॅ/लिटर किंवा त्याहून अधिक) आणि पाण्याचा जास्त काळ पाण्यात ठेवल्यामुळे (३० मिनिटांपेक्षा जास्त आणि शक्यतो काही तास), pH लक्षणीयरीत्या जास्त नसल्यास, pH ८.० पेक्षा जास्त असला तरी काही अडचण येऊ नये.
जर विहिरीतील पाण्याची गढूळता >5TU असेल, तर प्रभावी क्लोरीनीकरण सुनिश्चित करण्यासाठी क्लोरीनीकरणापूर्वी विहीर रिकामी करून पुन्हा भरता येते. तथापि, जास्त मात्रेमुळे, काही प्रमाणात गढूळतेवर क्लोरीनीकरण प्रभावी ठरले पाहिजे. जर गढूळता < 5TU पेक्षा कमी करणे शक्य नसेल आणि शंका असल्यास, मात्रा 50mg/l पासून वाढवा.
क्लोरीन द्रावण तयार करणे
१ लिटर १% क्लोरीन द्रावण तयार करणे (१% क्लोरीन द्रावणात १० ग्रॅम / लिटर, किंवा १०,००० मिग्रॅ/लिटर, किंवा १० मिग्रॅ/मिलि असते), संदर्भ: डेव्हिस आणि लँबर्ट, २००२, दुसरी आवृत्ती
| क्लोरीन स्रोत | उपलब्ध क्लोरीन % | प्रमाण आवश्यक आहे | अंदाजे मोजमाप |
| उच्च चाचणी हायपोक्लोराइट (HTH) कण | 70 | 14g | १ चमचा भरून |
| ब्लीचिंग पावडर | 34 | 30g | ३ चमचे भरून |
| स्थिर उष्णकटिबंधीय ब्लीच | 25 | 40g | ३ चमचे भरून |
| द्रव घरगुती जंतुनाशक | 10 | 100ml | एक्सएनयूएमएक्स चमचे |
| द्रव कपडे ब्लीच | 5 | 200ml | एक्सएनयूएमएक्स चमचे |
| अँटिसेप्टिक द्रावण | 1 | 1 लिटर | हे १% द्रावण असल्याने त्यात बदल करण्याची गरज नाही. |
क्लोरीन वापरण्यासंबंधी महत्त्वाच्या सूचना
- कालांतराने क्लोरीनची शक्ती खूप वेगाने कमी होते आणि म्हणूनच क्लोरीनचे वय विचारात घेतले पाहिजे.
- धातूच्या भांड्यात क्लोरीन मिसळू नका, कारण क्लोरीनची धातूशी अभिक्रिया होते.
- क्लोरीन हे एक धोकादायक रसायन असून ते काळजीपूर्वक हाताळले पाहिजे. त्यामुळे त्वचा आणि डोळ्यांना त्रास होऊ शकतो आणि एचटीएच पावडर किंवा तीव्र द्रावणांमधून निर्माण होणारे वायू श्वास घेण्यासाठी धोकादायक असतात.
- क्लोरीन थंड, कोरड्या, हवेशीर आणि अंधाऱ्या ठिकाणी साठवला पाहिजे आणि रात्रीचा पहारेकरी झोपत असलेल्या खोलीत तो साठवू नये.
विहिरीत टाकायच्या एचटीएच क्लोरीनचे प्रमाण मोजत असाल, तर पावडर थेट विहिरीत टाकू नका, कारण ती व्यवस्थित मिसळणार नाही. आवश्यक तेवढे प्रमाण थोड्या पाण्यात १५ मिनिटे मिसळा. त्यानंतर, त्यातील स्वच्छ द्रव ओतून घ्या आणि उरलेला घन गाळ टाकून द्या. हा स्वच्छ द्रव संहत मिश्रण विहिरीत टाकावे.
विहिरीतील पाणी उपसा करणे
क्लोरीन किमान ३० मिनिटे ठेवल्यानंतर विहिरीतील पाणी पूर्णपणे निघून गेले पाहिजे.
क्लोरीन अवशेषाची चाचणी करणे
विहिरीचे निर्जंतुकीकरण करून, पाणी काढून टाकून आणि विहिरीला पुन्हा भरू दिल्यानंतर, उर्वरित मुक्त क्लोरीनची पातळी तपासण्यासाठी DPD1 गोळ्यांसह पूलटेस्टरचा वापर करावा. जर उर्वरित पातळी 0.5mg/l इतकी किंवा त्यापेक्षा कमी असेल, तर विहीर पुन्हा वापरासाठी खुली करता येते. जर ती 0.5mg/l पेक्षा खूप जास्त असेल, तर विहिरीतील पाणी पुन्हा काढून ही प्रक्रिया पुन्हा करावी.
कव्हर आणि उचलण्याच्या यंत्रणेची अंतिम पुनर्स्थापना किंवा दुरुस्ती
आवश्यकतेनुसार विहिरीच्या झाकणाची आणि उचलण्याच्या यंत्रणेची अंतिम दुरुस्ती करा.
विहीर पुन्हा वापरासाठी कार्यान्वित करणे आणि निरंतर देखरेख
विहिरीच्या साफसफाई आणि निर्जंतुकीकरणाची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर, विहीर वापरातून काढून पुन्हा वापरात आणली पाहिजे. विहिरीची योग्य देखभाल आणि वापर सुनिश्चित करण्यासाठी, तसेच शक्य असल्यास विहिरीतून पाणी काढताना वैयक्तिक भांड्यांचा वापर मर्यादित ठेवण्यासाठी, विहिरीच्या वापरकर्त्यांशी चर्चा केली पाहिजे. यामुळे भविष्यात विहीर पुन्हा दूषित होण्याचा एक मार्ग कमी होईल.
जेथे योग्य असेल, जसे की जेव्हा पाण्याच्या स्रोतामुळे संसर्गजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव होतो, तेव्हा बाधित भागातील विहिरींचे नियमितपणे क्लोरीनीकरण करण्यासाठी एक यंत्रणा कार्यान्वित केली पाहिजे (क्लोरीनचे प्रमाण ०.२ मिग्रॅ/लि ते १.० मिग्रॅ/लि ठेवण्याचे उद्दिष्ट ठेवून). यासाठी स्थानिक पातळीवर बनवलेले (मातीची भांडी, प्लॅस्टिकची भांडी किंवा मजबूत प्लॅस्टिकच्या पिशव्या वापरून) किंवा आयात केलेले तरंगते पॉट क्लोरिनेटर्स वापरले जाऊ शकतात, ज्यात मोठ्या आकाराच्या दाबून हळूहळू क्लोरीन सोडणाऱ्या गोळ्या (आयात केलेल्या किंवा स्थानिक पातळीवर दाबून बनवलेल्या) वापरल्या जातात (अधिक माहितीसाठी गारंडीयन इत्यादी, २००६ पहा).
आपत्कालीन परिस्थितीच्या क्षेत्रातील विहिरींच्या पाण्याची गुणवत्ता, फेकल कोलिफॉर्मच्या उपस्थितीसाठी दर महिन्याला तपासली पाहिजे आणि क्लोरीनीकरण करत असताना, क्लोरीनच्या अवशेषांसाठी अधिक नियमितपणे तपासणी केली पाहिजे. अतिसाराच्या आजाराचा प्रादुर्भाव चिंताजनक ठरत असल्यास, फेकल कोलिफॉर्मच्या पातळीच्या तपासणीची नियमितता वाढवता येते, जेणेकरून एकतर त्या विहिरी चिंतेचे कारण आहेत हे ओळखता येईल किंवा त्या विहिरींना प्रादुर्भावाच्या कारणांपैकी एक म्हणून वगळता येईल.
विशेष परिस्थिती
ज्या विहिरींमध्ये मानवी किंवा प्राण्यांचे मृतदेह आढळले आहेत
अपघातामुळे, पुराच्या पाण्यात वाहून गेल्यामुळे किंवा मृतदेहाची विल्हेवाट लावताना, विहिरीत मानवी किंवा प्राण्याचा मृतदेह आढळल्यास, अतिरिक्त खबरदारी घेणे आवश्यक असेल.
पाण्याच्या स्रोतांमधील मानवी किंवा प्राण्यांच्या मृतदेहांमुळे जीवाला असलेला धोका
अलिकडच्या साहित्यात (PAHO आणि WHO, २००४) असे नमूद केले आहे की, ज्या भागांमध्ये काही अत्यंत संसर्गजन्य रोग स्थानिक नाहीत आणि जिथे व्यक्ती किंवा प्राण्याचा मृत्यू नैसर्गिक कारणांमुळे झाला आहे, संसर्गजन्य रोगामुळे नाही, अशा ठिकाणी मृतदेहांच्या उपस्थितीमुळे आणि हाताळणीमुळे मानवी आरोग्याला असलेला धोका बहुतेक प्रकरणांमध्ये नगण्य असतो. तथापि, त्यात असेही नमूद केले आहे की:
- ज्या भागांमध्ये कॉलराचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात असतो, तिथे संसर्गाचा दर वाढविण्यात मृतदेह महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. विशेषतः पाण्याच्या स्रोतांच्या संपर्कात कुजणारे मृतदेह असल्यासझाईरच्या बाबतीत असे नमूद केले आहे की, जेव्हा कॉलराच्या साथीदरम्यान अंदाजे १२,००० निर्वासित मरण पावले, तेव्हा काही प्रकरणांमध्ये या रोगाचा प्रसार झाल्याचा विश्वास होता. मृतदेहांमुळे पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत दूषित झाल्याच्या वस्तुस्थितीमुळे (पृष्ठ ७३).
- मृत किंवा कुजलेल्या मानवी शरीरांमुळे सामान्यतः आरोग्याला गंभीर धोका निर्माण होत नाही, जोपर्यंत ते विष्ठेने पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत दूषित करत नाहीत किंवा त्यांना प्लेग किंवा टायफसचा संसर्ग झालेला नसतो (विस्नर आणि अॅडम्स, डब्ल्यूएचओ, २००४, पृष्ठ ७७ मध्ये नमूद).
'अशा दोन विशिष्ट परिस्थिती आहेत ज्यात प्राण्यांचे मृतदेह मानवांसाठी धोकादायक ठरू शकतात: विशिष्ट संसर्गजन्य घटकांची उपस्थिती आणि विष्ठा व जखमांमधून बाहेर पडणाऱ्या स्त्रावामुळे पाण्याचे दूषितीकरण. सर्वात जास्त चिंतेचे सूक्ष्मजीव म्हणजे क्रिप्टोस्पोरिडिया , कॅम्पायलोबॅक्टर आणि लिस्टेरिया, परंतु ते फक्त मृतदेह पाण्यात असतानाच' (पृष्ठ ७८-७९).
विहिरीत मृतदेह आढळल्यास विचारात घेण्यासारख्या गोष्टी:
- जर विहिरीत मानवी मृतदेह आढळला, तर ती विहीर सूक्ष्मजैविकदृष्ट्या सुरक्षित असली तरी, सांस्कृतिक बंधनांमुळे लोक पुन्हा तिचा वापर करण्यास नकार देऊ शकतात.
- स्थानिक संस्कृतीला योग्य अशा पद्धतीने मृतदेह विहिरीतून बाहेर काढून त्याचे दफन, दहन करावे लागेल किंवा हे शक्य होईपर्यंत तात्पुरता साठवून ठेवावा लागेल.
- त्यानंतर वर वर्णन केल्याप्रमाणे विहिरीतील पाणी आणि कचरा रिकामा करावा लागेल, भिंती स्वच्छ कराव्या लागतील आणि पुन्हा भरलेल्या विहिरीत 100mg/l क्लोरीनची मात्रा टाकावी लागेल, जी विहीर निर्जंतुक करण्याच्या नेहमीच्या मात्रेपेक्षा जास्त आहे.
- त्यानंतर नेहमीप्रमाणे पाणी काढून टाकण्याची आणि क्लोरीनच्या अवशेषांची तपासणी करण्याची प्रक्रिया पुन्हा करावी. जर स्थानिक लोकांना विशेष काळजी वाटत असेल, तर क्लोरीनीकरण, पाणी काढून टाकण्याची आणि पुनर्भरण करण्याची प्रक्रिया दुसऱ्यांदा पुन्हा केली जाऊ शकते.
समुद्राच्या पाण्याने भरलेल्या विहिरी
जर विहिरींमध्ये समुद्राचे पाणी शिरले असेल, तर त्यांना पुन्हा कार्यरत स्थितीत आणण्यासाठी अतिरिक्त उपाययोजनांची देखील आवश्यकता असेल.
विहिरींमधील क्षारता किती लवकर कमी होईल, हे भूजल पातळीमध्ये किती प्रमाणात झिरपले आहे यावर अवलंबून असेल. विहिरीतील पाणी काढून टाकून ती पुन्हा भरू देणे आणि ही प्रक्रिया अनेक वेळा पुन्हा केल्याने क्षारता कमी होऊ शकते. पाण्यातील क्षारांच्या प्रमाणातील बदल निश्चित करण्यासाठी चालकता मापकाचा (कंडक्टिव्हिटी मीटर) वापर केला जाऊ शकतो. एकूण विरघळलेल्या घन पदार्थांसाठी (टोटल डिसॉल्व्हड सॉलिड्स) जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) शिफारस केलेले मार्गदर्शक तत्त्व १,००० मिग्रॅ/लिटर आहे. हे प्रमाण एका विशिष्ट चव-मर्यादेवर आधारित आहे, ज्याच्या वर काही लोक खारट चवीमुळे पाणी नाकारू शकतात. तथापि, हे लोक आतापर्यंत जे पाणी पिण्यास सरावले आहेत ते किती खारट होते आणि पाण्यातील क्षारांचे स्वरूप काय आहे यावर अवलंबून असेल. १,००० मिग्रॅ/लिटर एकूण विरघळलेले घन पदार्थ (TDS) अंदाजे १,४००-१,५०० µS/cm मध्ये रूपांतरित होतात. खाऱ्या समुद्राच्या पाण्याची चालकता अंदाजे १० – ५०,००० µS/cm असते.
जेव्हा वारंवार पाणी उपसा आणि पुनर्भरण करूनही विहिरीतील पाण्याची क्षारता कमी होत नाही, तेव्हा भूजलस्तर दूषित होण्याची शक्यता असते आणि भूजलातील क्षारतेची पातळी कमी करण्यासाठी पावसाळ्यात अनेक वर्षे पुनर्भरण करावे लागू शकते. या दरम्यानच्या वर्षांमध्ये पाण्याच्या पर्यायी स्रोतांची आवश्यकता भासेल.
पाण्यातील क्षारांचे प्रमाण तपासण्यासाठी वापरता येणारे चालकता सेन्सर्स
पॅलिनटेस्टतर्फे खालील पॉकेट सेन्सर्स पुरवले जातात:
एलआर – ० – १९९० µS/cm (पीटी१५९)
HR – 0.1 – 19.9 mS/cm = 100 – 19,900 µS/cm (PT160)
सेन्सर्स नेहमी एका मानक चालकता द्रावणासोबत खरेदी केले पाहिजेत, ज्याच्या साहाय्याने उपकरणाचे कॅलिब्रेशन करता येते. या दोन्ही पॅलिनटेस्ट चालकता सेन्सर्सचे कॅलिब्रेशन एका मध्यम श्रेणीच्या द्रावणाच्या (PT142/3) साहाय्याने केले जाऊ शकते.
२००४ साली आलेल्या दक्षिण आशियाई त्सुनामीदरम्यान, किनारपट्टीच्या परिसरातील अनेक उथळ विहिरी समुद्राच्या पाण्याने भरल्या होत्या. भूजल पुनर्भरण होण्यास प्रोत्साहन देण्यासाठी विहिरींमधील पाणी उपसणे, काही प्रकरणांमध्ये विहिरींची क्षारता कमी करण्यासाठी प्रभावी ठरले, परंतु इतर प्रकरणांमध्ये ते अयशस्वी ठरले. अशी अपेक्षा आहे की, काही विहिरींना भूजलस्तरांमध्ये नवीन गोड्या पाण्याचे पुरेसे पुनर्भरण होण्यासाठी अनेक पावसाळ्यांचा कालावधी लागेल.
अधिक माहिती
डेव्हिस, डी, आणि लँबर्ट, आर (२००२) आपत्कालीन परिस्थितीत अभियांत्रिकी, मदत कर्मचाऱ्यांसाठी एक व्यावहारिक मार्गदर्शक, दुसरी आवृत्ती
गॅरांडो, आर, ट्रेव्हेट, ए आणि बॅस्टेबल, ए (२००६) मोन्रोव्हियामधील हाताने खोदलेल्या विहिरींचे क्लोरीनीकरण, वॉटरलाइन्स, खंड २४, अंक ३, जानेवारी २००६
ऑक्सफॅम मानवतावादी विभाग (२०००) हाताने विहीर खोदण्याच्या उपकरणांसाठी सूचना पुस्तिका, ज्यामध्ये विहीर ऑगर सर्वेक्षण, विहीर खोदणे, पाणी उपसा आणि गाळ काढण्याच्या किटचा समावेश आहे.
ऑक्सफॅम मानवतावादी विभाग (२००४) उपकरण सूची, सप्टेंबर २००४ (आठवी आवृत्ती)
PAHO आणि WHO (२००४) आपत्कालीन परिस्थितीत मृतदेहांचे व्यवस्थापन, आपत्ती नियमावली आणि मार्गदर्शक तत्त्वे मालिका, क्रमांक ५
सटन, एस (२००४) कमी खर्चात पाण्याच्या स्रोतांमध्ये सुधारणा, क्षेत्र कार्यकर्त्यांसाठी व्यावहारिक मार्गदर्शक तत्त्वे
जगासाठी पाणी, विहिरींचे निर्जंतुकीकरण, तांत्रिक टीप क्र. RWS 2.C.9
वॉट, एस. बी. आणि वूड, डब्ल्यू. ई. (१९७९) हाताने खोदलेल्या विहिरी आणि त्यांचे बांधकाम, इंटरमीडिएट टेक्नॉलॉजी पब्लिकेशन्स