सामुदायिक समित्यांसोबत काम करणे

परिचय

सशक्त सामुदायिक सहभाग, जो अनेकदा लाभार्थी गट किंवा समित्यांच्या माध्यमातून साधला जातो, हा ऑक्सफॅमच्या सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रमांच्या दृष्टिकोनाचा कणा आहे. यामुळे समुदायाच्या नेतृत्वाखालील प्रकल्पांची रचना, अंमलबजावणी आणि देखरेख सुलभ होते, तसेच सहभाग आणि उत्तरदायित्वाला प्रोत्साहन मिळते. समित्यांसोबत काम केल्यामुळे आम्हाला मोठ्या लोकसंख्येसोबत प्रभावीपणे काम करणे आणि जेव्हा कर्मचाऱ्यांसाठी प्रत्यक्ष क्षेत्रात उपस्थित राहणे सुरक्षित किंवा व्यावहारिक नसते, तेव्हाही उपक्रम सुरू ठेवणे शक्य होते.

या माहितीपत्रिकेचा उद्देश व्यवस्थापन आणि कार्यक्रम कर्मचाऱ्यांमध्ये सामुदायिक समित्यांशी संबंधित समस्यांबद्दल जागरूकता निर्माण करणे, तसेच समित्या आणि स्वयंसेवकांसोबतच्या उपक्रमांचे नियोजन, अर्थसंकल्प, अंमलबजावणी आणि देखरेख यामध्ये सुसंगतता आणण्यास प्रोत्साहन देणे हा आहे.

महत्त्वाच्या बाबी

सातत्य

समित्यांसोबत काम करण्याची अनियोजित किंवा असंघटित पद्धत वेगवेगळ्या प्रकल्प स्थळांमध्ये किंवा कार्यक्रम क्षेत्रांमध्ये हानिकारक विसंगती निर्माण करू शकते. उदाहरणार्थ, जर काही उपक्रम पगारी (नैमित्तिक) मजुरांकडून केले जात असतील आणि इतर उपक्रम स्वयंसेवकांकडून केले जात असतील, तर विसंगती निर्माण होऊ शकते. सहभागास प्रोत्साहन देण्यासाठी समिती सदस्यांना कधीकधी दिल्या जाणाऱ्या 'प्रोत्साहनांची' (रोख रक्कम, अन्न, कपडे किंवा इतर वस्तू) पातळी आणि प्रकार देखील प्रकल्पांनुसार मोठ्या प्रमाणात भिन्न असू शकतात.

जेव्हा वेगवेगळ्या स्वयंसेवी संस्था आणि संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या संस्थांमधील भिन्न समुदाय सहभाग धोरणांचा विचार केला जातो, तेव्हा या विसंगतींचा परिणाम अधिक तीव्र होतो. आंतर-संस्थात्मक तफावतींमुळे समुदाय, स्थानिक अधिकारी आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्यातील संबंधांना गंभीर हानी पोहोचते आणि त्यामुळे क्षेत्रीय कर्मचाऱ्यांसाठी संभाव्य सुरक्षा धोके निर्माण होऊ शकतात.

उपजीविका

हे सर्वश्रुत आहे की लाभार्थ्यांसाठी उत्पन्न मिळवण्याच्या संधी मर्यादित असतात. जेव्हा समितीचे स्वयंसेवक सार्वजनिक आरोग्य उपक्रमांसाठी वेळ देतात, तेव्हा त्याचा परिणाम त्यांच्या कमाई करण्याच्या क्षमतेवर होऊ शकतो.

कर्मचाऱ्यांकडून अनेकदा असे गृहीत धरले जाते (किंवा शिफारस केली जाते) की ऑक्सफॅमचे उपक्रम हे समाजाच्या हितासाठी असतात; त्यामुळे स्वयंसेवकांना त्यांच्या प्रयत्नांसाठी समाजातील इतरांकडून मोबदला दिला गेला पाहिजे. तथापि, या आदर्श उपायाचा विचार करताना उपजीविकेच्या संधींचा अभाव; समाजातील नाजूक संबंध (वांशिक, राजकीय इत्यादी) आणि विशिष्ट गटांपर्यंत (उदा. नव्याने आलेले लोक) सार्वजनिक आरोग्य उपक्रम पोहोचवण्याची तातडीची गरज, या बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे.

समुदायांना सहभागाचे महत्त्व पटवून देणे आवश्यक आहे, आणि कार्यक्रमाच्या सुरुवातीपासूनच हे स्पष्टपणे सांगितले पाहिजे की असे काही उपक्रम नेहमीच असतील जे लाभार्थ्यांना स्वतःहून करावे लागतील: जर कार्यक्रमाच्या आराखड्यात समुदायाकडून अर्थपूर्ण सूचना मिळाल्या असतील, तर हे करणे अधिक सोपे होते.

उपजीविकेच्या समस्येवर कधीकधी सुचवला जाणारा एक सोपा उपाय म्हणजे समितीच्या स्वयंसेवकांना उपजीविका प्रकल्पाचे लाभार्थी म्हणून समाविष्ट करणे. यामुळे समाजातील सर्वात दुर्बळ घटक दुर्लक्षित राहण्याचा धोका असतो आणि सार्वजनिक आरोग्य उपक्रमांमधील स्वयंसेवकांच्या योगदानाचा केंद्रबिंदू अस्पष्ट होतो. याचा विचार केवळ तेव्हाच केला पाहिजे, जेव्हा लाभार्थी/स्वयंसेवकांसाठी अत्यंत स्पष्ट निकष निश्चित केले जातील आणि समाजाकडून त्याला मान्यता मिळेल.

कायदेशीर बाब

कर्मचाऱ्यांचे हक्क आणि नियोक्त्यांच्या जबाबदाऱ्यांशी संबंधित राष्ट्रीय कायदे स्वयंसेवकांना आणि समित्यांना महत्त्वपूर्ण अधिकार देऊ शकतात. काही देशांमध्ये, जर 'स्वयंसेवकांना' त्यांच्या कामासाठी कोणताही नियमित मोबदला दिला जात असेल, तर त्यांना कायदेशीरदृष्ट्या कर्मचारी मानले जाते; जरी हा मोबदला केवळ आठवड्याला मिळणारा चहा आणि साखर असला तरीही.

ऑक्सफॅमसोबत काम करणाऱ्या स्वयंसेवकांची संख्या आणि त्यांच्या योगदानाची असलेली अत्यावश्यक गरज लक्षात घेता, कायदेशीर दायित्वांना सर्वोच्च प्राधान्याने हाताळले पाहिजे.

लिंग आणि असुरक्षित गट

महिला या पाण्याच्या प्रमुख लाभार्थी, व्यवस्थापक आणि वापरकर्त्या आहेत. त्यांना समस्यांची लवकर जाणीव असू शकते किंवा गोष्टी सर्वोत्तम मार्गाने कशा साध्य कराव्यात याबद्दल त्यांचा दृष्टिकोन वेगळा असू शकतो. समितीमध्ये केवळ पुरुषांचाच समावेश असेल तर संपूर्ण कुटुंबाचे हित सर्वोत्तम साधले जाईल, असे गृहीत धरता येणार नाही. तरीही, जेव्हा समितीच्या भूमिका आणि जबाबदाऱ्या निश्चित केल्या जातात, तेव्हा समाजात महिलांना विनावेतन कर्तव्ये सोपवण्याची आणि पुरुषांना सवेतन नैमित्तिक कामे देण्याची प्रथा आहे.

या समस्येवर एक परिचित उपाय म्हणजे आपल्या प्रस्तावांमध्ये किंवा लॉगफ्रेम्समध्ये समिती सदस्यांपैकी ५०% महिला असाव्यात हे लक्ष्य ठेवणे. समान प्रतिनिधित्व महत्त्वाचे असले तरी, या मूलभूत गुणात्मक निर्देशकाच्या पलीकडे पाहणे अत्यावश्यक आहे. अन्यथा, उदाहरणार्थ, आपल्या लक्षात येणार नाही की समितीमधील ८ महिला आठवड्यातून ३ दिवस विनामोबदला घनकचरा साफसफाई करत आहेत, तर दुसरीकडे ८ पुरुष दिवसाला १० डॉलरसाठी पाईपलाईन खोदत आहेत.

समितीमधील लिंगानुसार सहभागातील फरक केवळ कार्यांच्या विभागणीपुरता मर्यादित नाही; समितीच्या निर्णयांमध्ये महिलांचा प्रभाव किती आहे यावर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे आहे. समितीची स्थापना झाल्यावर आणि पुनरावलोकन कालावधीनंतर, या विषयावर विविध गटांसोबत (महिला, युवक, पुरुष इत्यादी) विचारविनिमय आणि चर्चा करणे आवश्यक आहे.

काही प्रकरणांमध्ये महिलांचा आवाज ऐकला जाईल याची खात्री करण्यासाठी स्वतंत्र महिला समित्या स्थापन करणे फायदेशीर ठरते, तथापि, जर सर्व महत्त्वाचे निर्णय स्वतंत्र 'पुरुष' किंवा 'नेते' समितीत घेतले जात असतील, तर यामुळे महिलांचे अधिक उपेक्षा होऊ शकते. हे ओळखण्यासाठी मजबूत देखरेख आणि अभिप्राय यंत्रणा अत्यावश्यक आहेत.

समाजातील दुर्बळ घटक, उदाहरणार्थ वृद्ध आणि दिव्यांग व्यक्ती, जरी ते संचालन आणि देखभाल यांसारखी शारीरिक कामे करू शकत नसले तरी, समितीचे सक्रिय सदस्य असू शकतात. उदाहरणार्थ, ते वित्त किंवा नोंदणी यांसारख्या इतर क्षेत्रांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. जर कोणत्याही समिती सदस्याकडे अर्थपूर्ण काम नसेल, तर त्यांची उपस्थिती केवळ नावापुरती राहण्याचा धोका असतो.

टिकाव

समिती स्वयंसेवकांना प्रोत्साहन देण्याविरुद्ध एक सामान्य युक्तिवाद असा आहे की, ते दिले जात असतानाच सहभागाला प्रोत्साहन मिळते. जेव्हा प्रोत्साहन देणे थांबवले जाते (मग ते अंमलबजावणीच्या धोरणांमधील बदलांमुळे असो किंवा स्वयंसेवी संस्था बाहेर पडल्यानंतर असो), तेव्हा सहभाग कमी होतो, कारण स्वयंसेवकांना त्यांच्या सहभागाचे खरे महत्त्व समजत नाही आणि त्यांनी सातत्य टिकवून ठेवण्यासाठी स्वतःची यंत्रणा विकसित केलेली नसते. या युक्तिवादानुसार, लाभार्थ्यांना उपक्रमाच्या दीर्घकालीन महत्त्वाविषयी शिक्षित करण्यावर आणि समुदाय-आधारित व्यवस्थापन समित्या विकसित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे – उदाहरणार्थ, पाणीपुरवठा केंद्र संचालन आणि देखभाल समित्या, ज्या शुल्क गोळा करतात आणि ऑक्सफॅमच्या प्रोत्साहनांवर अवलंबून राहत नाहीत.

आमच्या अनेक कार्यक्रमांसाठी आणि आमच्या काही उपक्रमांसाठी (उदा. घरगुती स्तरावरील स्वच्छता उपक्रम) हा एक योग्य विचार आहे. तथापि, काही तीव्र आपत्कालीन परिस्थितीत आम्ही 'शाश्वतते'चे ध्येय ठेवत नाही; कारण ती आपत्कालीन परिस्थितीच अशाश्वत असते. ऑक्सफॅमचे तात्काळ प्राधान्य हे आहे की अत्यावश्यक सार्वजनिक आरोग्य उपक्रम पार पडावेत, आम्ही अल्प किंवा दीर्घ मुदतीत समुदायांकडे उपक्रम 'सुपूर्द' करू शकतो की नाही हे पाहणे नव्हे. हा मुद्दा उपजीविकेच्या वरील समस्येशी जवळून संबंधित आहे; आणि समुदायांना दीर्घकालीन लाभ देणारे शाश्वत उपक्रम विकसित करण्याच्या संधी आणि गतिमान, तीव्र आपत्कालीन परिस्थितीचे वास्तव यांच्यात संतुलन साधून, प्रत्येक प्रकरणानुसार याचे मूल्यांकन केले पाहिजे.

प्रेरणा

अपेक्षेप्रमाणेच, आम्ही ज्या व्यक्ती आणि समित्या गटांसोबत काम करतो, त्यांच्या सामुदायिक उपक्रमांसाठी आपला वेळ आणि श्रम समर्पित करण्यामागे वेगवेगळ्या प्रेरणा असतात.

सहभागामागील संभाव्य प्रेरणांमध्ये परोपकार; सामुदायिक भावना; समाजात सामाजिक प्रतिष्ठा सुधारण्याची संधी; शिकण्याची इच्छा; कुळ किंवा जमातीच्या प्रतिनिधित्वाचे महत्त्व; आणि आर्थिक किंवा भेटवस्तूंच्या स्वरूपात प्रोत्साहन मिळण्याची अपेक्षा यांचा समावेश असू शकतो.

वैयक्तिक प्रेरणा देणाऱ्या घटकांच्या विविधतेबद्दलची आपली समज अनेकदा मर्यादित असली तरी, संघांतर्गत आणि स्वयंसेवकांशी अनौपचारिकपणे यावर चर्चा करणे निश्चितच फायदेशीर ठरेल: त्यांच्या प्रेरणा समजून घेतल्याने अधिक टिकाऊ, योग्य आणि पारदर्शक समिती संरचना तयार करण्यास मदत होईल.

बजेटचे मुद्दे

अर्थसंकल्पाच्या उपलब्धतेबद्दलच्या चिंतांमुळे दीर्घकालीन आणीबाणीच्या परिस्थितीत समितीच्या सातत्यपूर्ण सहभागाच्या संधी मर्यादित होऊ शकतात.

हे स्पष्ट आहे की ऑक्सफॅमच्या प्रत्येक स्वयंसेवकाला दररोज मोबदला मिळू शकत नाही. तथापि, प्राधान्यक्रमाच्या कामांसाठी (उदाहरणार्थ पंप ऑपरेटर) किंवा विशिष्ट वेळी (उदा. कॉलराचा उद्रेक) कर्मचाऱ्यांना वेतन देणे, हा एक पर्याय आहे जो कार्यक्रमाच्या जलद अंमलबजावणीस प्रोत्साहन देऊ शकतो.

याचे अर्थसंकल्पीय परिणाम फार मोठे असतीलच असे नाही, तथापि प्राथमिक / वार्षिक अर्थसंकल्प तयार करताना या आकस्मिक तरतुदीच्या गरजेचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून जेव्हा नैमित्तिक मजुरांची आवश्यकता असेल तेव्हा कोणताही विलंब होणार नाही.

सामान्य तत्वे

ऑक्सफॅमचा प्रत्येक कार्यक्रम वेगळा असतो; त्यामुळे वेगवेगळ्या देशांतील किंवा संदर्भांतील समित्या आणि स्वयंसेवकांसाठी आपण एकसारखीच रचना किंवा कार्यपद्धती लागू करू नये. तथापि, काही विशिष्ट तत्त्वे आहेत जी परिस्थिती काहीही असली तरी सामुदायिक समित्यांना लागू केली पाहिजेत (किंवा किमान विचारात घेतली पाहिजेत).

समन्वय

समित्यांसोबतच्या कामाचे नियोजन आणि अंमलबजावणी ऑक्सफॅम कार्यक्रमांतर्गत (उदा. उपजीविका विभागासोबत) आणि इतर स्वयंसेवी संस्थांसोबत स्पष्टपणे समन्वित केली पाहिजे, जेणेकरून काही विशिष्ट व्यक्तींवरील अतिरिक्त भार टाळता येईल आणि सुसंगतता सुनिश्चित करता येईल. यामध्ये समितीची निवड, रचना आणि प्रोत्साहनांवर सर्वसंमतीचा समावेश असावा. गटांमध्ये प्रशिक्षण आणि संसाधने (उदा. सामुदायिक बैठकीची ठिकाणे) यांची देवाणघेवाण केल्याने, तसेच इतर स्वयंसेवी संस्थांकडून कायदेशीर बाबी आणि पारंपरिक सामुदायिक स्वयंसेवा पद्धतींविषयी धडे घेतल्यानेही अतिरिक्त मूल्य प्राप्त होऊ शकते.

विद्यमान संरचनांशी दुवा

ऑक्सफॅम समित्या स्थापन करण्यापूर्वी स्वयंसेवा आणि सामुदायिक संघटनांच्या स्थानिक पद्धती समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. आपण पूर्णपणे नवीन (प्रतिस्पर्धी) गट तयार करण्याऐवजी, प्रस्थापित स्थानिक संरचनांचा आदर केला पाहिजे आणि शक्य असेल तिथे त्यांच्यासोबत काम केले पाहिजे, तसेच किरकोळ बदल (उदा. लैंगिक समानता, वांशिक विविधता यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी) सुचवले पाहिजेत.

काही परिस्थितींमध्ये संबंधित शासकीय यंत्रणा तसेच पारंपरिक सामुदायिक गटांसोबत काम करणे शक्य होऊ शकते. यामुळे शाश्वततेसाठी अधिक संधी मिळू शकतात, परंतु संघर्षग्रस्त किंवा राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील ठिकाणी याचे काळजीपूर्वक व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.

समित्यांची निवड

समिती सदस्यांच्या निवडीसाठी एक स्पष्ट आणि पारदर्शक यंत्रणा लवकरात लवकर संपूर्ण समुदायाच्या (म्हणजे केवळ नेतृत्वाच्या नव्हे) संमतीने निश्चित करणे आवश्यक आहे. “समुदायाकडून” आलेली नावांची यादी केवळ स्वीकारण्याचा मोह होऊ शकतो, परंतु जर एखाद्या गटाची निवड उघडपणे केली गेली असेल, तर तो गट व्यापक लाभार्थी समुदायाप्रती उत्तरदायी राहण्याची अधिक शक्यता असते.

महिला आणि इतर दुर्बळ गटांचा सक्रिय सहभाग, तसेच विविध वांशिक गटांचे योग्य प्रतिनिधित्व, यांना प्रकल्पाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच प्रोत्साहन देऊन त्यावर सहमती दर्शवली पाहिजे.

स्वयंसेवक डेटाबेसचा एक नमुना ऑक्सफर्डमधील सार्वजनिक आरोग्य पथकाकडून मिळवता येतो. ऑक्सफॅमच्या कामात थेट सहभागी असलेल्या समुदाय सदस्यांचा - समित्यांमधील स्वयंसेवक आणि हंगामी मजूर या दोघांचाही - डेटाबेस तयार करणे ही एक चांगली प्रथा आहे. यामध्ये गावे किंवा शिबिरांमधील त्यांचे प्रतिनिधित्व, स्वयंसेवक ऑक्सफॅमसोबत किती काळापासून काम करत आहेत आणि त्यांनी घेतलेले कोणतेही प्रशिक्षण इत्यादी तपशील नोंदवावेत. यामुळे क्षमता बांधणीचे धडे नोंदवून ते इतरांना देता येतात आणि रोजगार कायद्याशी संबंधित समस्या कमी करण्यासाठी एक संसाधन म्हणून याचा उपयोग केला जाऊ शकतो.

समितीचे लक्ष

बऱ्याचदा ऑक्सफॅमने स्थापन केलेली किंवा पाठिंबा दिलेली एखादी सामुदायिक समिती, पाणी, स्वच्छता किंवा आरोग्य संवर्धन यांसारख्या एका मुख्य सार्वजनिक आरोग्य समस्येवर लक्ष केंद्रित करते. जर असे असेल तर

समित्यांची स्थापना करताना या बाबीचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून सदस्यांमध्ये त्या विशिष्ट विषयासाठी आवश्यक योग्यता असेल याची खात्री करता येईल. जर प्रकल्पात विशिष्ट तंत्रज्ञानाचा अवलंब करायचा असेल (उदा. सौर पंपिंग किंवा शालेय स्वच्छता), तर त्याचा परिणाम समितीच्या कार्यपद्धतीवर होईल.

भूमिका आणि जबाबदाऱ्यांमध्ये स्पष्टता

प्रकल्प राबवण्यासाठी समिती सदस्यांच्या आणि ऑक्सफॅमच्या भूमिका व जबाबदाऱ्या निश्चित करण्यामध्ये आणि त्यांवर सहमती दर्शवण्यामध्ये समाजाचा सहभाग असावा. भूमिका आणि जबाबदाऱ्यांची नोंद केली जावी आणि करारानुसार कामगिरीचे मूल्यांकन करण्यासाठी सतत देखरेख ठेवली जावी. सुरुवातीच्या टप्प्यातच समितीसाठी एक घटना तयार केल्याने व्यापक समाजामध्ये पारदर्शकता आणि विश्वास वाढू शकतो, आणि त्यामध्ये खालील बाबींचा समावेश असावा (स्रोत: डब्ल्यूयूए टूलकिट):

1. संस्था म्हणून WUA ची स्पष्टपणे परिभाषित भूमिका (एका उद्दिष्टाद्वारे परिभाषित) आणि त्यामध्ये समाविष्ट असलेले वैयक्तिक सदस्य (सदस्यत्वासाठी कोण पात्र आहे).
2. स्पष्टपणे परिभाषित केलेले पदाधिकारी आणि त्यांच्या भूमिका (कामाचे वर्णन).
3. बैठकांची आणि निर्णय घेण्याची वारंवारता (निर्णय मंजूर करण्यासाठी आवश्यक लोकांची संख्या) आणि निर्णय घेण्याची पद्धत (बहुमताने किंवा एकमताने).
4. स्पष्टपणे परिभाषित कार्यकाळ (निवडणुकांची वारंवारता).
5. सुस्पष्ट निवडणूक प्रक्रिया, जिथे सदस्य कोणत्याही दबावाशिवाय निर्णय घेऊ शकतात.
6. उत्तरदायित्वाच्या पद्धती – आर्थिक कार्यपद्धती, लेखापरीक्षण, हिशेब ठेवणे, पाणी वापरकर्त्यांसोबत माहितीची देवाणघेवाण करणे.

भूमिका आणि जबाबदाऱ्यांबाबत सुसंगतता आणि एकमत सुनिश्चित करण्याचा एक मार्ग म्हणजे ऑक्सफॅम आणि समुदाय यांच्यात सामंजस्य करार (एमओयू) किंवा सामंजस्य करारावर (एलओए) स्वाक्षरी करणे. यामध्ये सहभागी व्यक्तींची नावे, प्रकल्पाच्या तारखा, ऑक्सफॅम आणि समितीची वचनबद्धता, तसेच समितीला मिळणाऱ्या कोणत्याही साहित्य, प्रोत्साहन किंवा मानधनाचा तपशील नमूद केला जाऊ शकतो.

लक्षात घ्या की काही देशांमध्ये सामंजस्य करार (MoU) हा एक कायदेशीर दस्तऐवज असतो, त्यामुळे समुदायासोबत त्यावर स्वाक्षरी करण्यापूर्वी, त्यातील मजकूर ऑक्सफॅम-मान्यताप्राप्त वकिलाच्या सल्ल्याने निश्चित केला पाहिजे. त्याच्या प्रतींचे स्थानिक भाषेत भाषांतर करून, समितीच्या कोणत्याही निरक्षर सदस्यांना मान्यतेसाठी वाचून दाखवाव्यात.

प्रोत्साहन

एका निश्चित क्षेत्रातील (देश, राज्य) प्रत्येक ऑक्सफॅम प्रकल्पासाठी, प्रत्येक समुदाय समिती सदस्याला प्रोत्साहन देण्यासाठी एक समान वार्षिक अंदाजपत्रक वापरणे ही एक चांगली प्रथा आहे – आणि जर ही पातळी इतर स्वयंसेवी संस्थांसोबत (NGOs) मान्य केली गेली असेल तर ते अधिकच उत्तम. प्रत्येक स्वयंसेवकासाठी अंदाजपत्रक निश्चित केल्याने मोठ्या आणि लहान समित्यांना समान वागणूक देणे शक्य होते. यामुळे एक सुसंगत दृष्टिकोन सुनिश्चित होतो आणि प्रकल्पाचे नियोजन व अंदाजपत्रक तयार करतानाच प्रोत्साहनाच्या गुंतागुंतीच्या मुद्द्यावर चर्चा करून तो मान्य करण्यास प्रोत्साहन मिळते.

त्यानंतर प्रकल्प योजना आणि सामुदायिक प्राधान्यक्रमांनुसार विविध प्रत्यक्ष प्रोत्साहनांसाठी (टी-शर्ट, खाद्यपदार्थ, पार्टीचे दिवस इत्यादी) निधीची तरतूद वाटप केली जाऊ शकते.

प्रोत्साहनांवर स्वयंसेवी संस्थांमधील चर्चेनंतर, झिम्बाब्वे वॉश क्लस्टरने सहमती दर्शवली की, प्रोत्साहनांचा मुख्य भर “सामुदायिक आरोग्यासाठी स्वयंसेवा आणि सामुदायिक जबाबदारीला प्रोत्साहन देण्यावर” असावा. क्लस्टरने ‘वॉश स्वयंसेवकां’साठी (ज्यांची व्याख्या आठवड्यातून काही तास (अंदाजे १ ते ४ तास) वॉश उपक्रमांवर काम करणारे समुदाय सदस्य अशी केली आहे) प्रोत्साहनाचे पर्याय म्हणून खालील गोष्टींची शिफारस केली:

• टी-शर्ट, टोप्या, रेनकोट, छत्र्या किंवा इतर “प्रचारात्मक” साहित्य पुरवा.
• विशिष्ट कार्ये (उदा. प्रशिक्षण) पार पाडण्यासाठी सायकली किंवा वाहतुकीचे इतर साधन (उदा. स्वयंसेवी संस्थेद्वारे संकलन) उपलब्ध करून द्या.
• विशिष्ट कार्यक्रमांमध्ये दुपारचे जेवण / अल्पोपहार द्या.
• स्वच्छतेच्या चांगल्या सवयी दाखवण्यासाठी गैर-प्रदान वस्तू (उदा. साबण, बादल्या) उपलब्ध करून द्या.
• त्यांच्या मुलांसाठी शाळेची फी भरण्याचा किंवा शालेय साहित्य पुरवण्याचा विचार करा.
• साक्षरता वर्ग (किंवा समुदायाने निश्चित केलेली इतर गरज) उपलब्ध करून द्या.
• जेव्हा ते एका दिवसापेक्षा जास्त काळ त्यांच्या घरापासून दूर प्रशिक्षणावर असतील तेव्हा त्यांना भत्ता द्या.

समिती क्षमता बांधणी

ऑक्सफॅमच्या सार्वजनिक आरोग्य उपक्रमांना साहाय्य करण्याची आवश्यक क्षमता समित्या आणि स्वयंसेवकांमध्ये निर्माण करायची असेल, तर त्यांच्यासाठी एक सखोल प्रशिक्षण कार्यक्रम अत्यावश्यक आहे. प्रशिक्षण साहित्य योग्य आहे याची खात्री करण्यासाठी आणि सहभागास प्रोत्साहन देण्यासाठी, समुदायाच्या सहकार्याने प्रशिक्षणाच्या गरजा विकसित केल्या पाहिजेत.

समितीची क्षमता वाढवणे ही एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे आणि ती केवळ औपचारिक प्रशिक्षण सत्रांवर अवलंबून राहू नये. समिती सदस्यांना मार्गदर्शन करणे महत्त्वाचे आहे, आणि इतर समित्यांना दिलेल्या प्रकल्प भेटींमुळे शिकलेल्या धड्यांची देवाणघेवाण करण्यास प्रोत्साहन मिळू शकते.

काही परिस्थितींमध्ये, समित्यांना अधिकृत संस्था म्हणून नोंदणी करण्यासाठी पाठिंबा देणे उपयुक्त (किंवा आवश्यक) असू शकते, उदाहरणार्थ, राष्ट्रीय जल कायद्यांतर्गत. यामुळे शाश्वतता आणि पारदर्शकता राखण्यासही मदत होऊ शकते.

जबाबदारी

आपल्या प्रकल्पाची उद्दिष्ट्ये पटकन साध्य करण्याचा एक सोपा मार्ग म्हणून, ऑक्सफॅमची कामे करण्यासाठी समित्यांना स्वस्त मजूर समजण्याची चूक आपण करणार नाही, हे सुनिश्चित करणे महत्त्वाचे आहे. हे नाते दुतर्फा असणे आवश्यक आहे, ज्यात ऑक्सफॅमने समितीला तितकेच जबाबदार असले पाहिजे – त्यांच्या गरजा ऐकून घेण्याबरोबरच आपले उपायही सुचवले पाहिजेत.

प्रत्येक पक्षाच्या कामगिरीवर सुधारित संवाद आणि अभिप्राय मिळवण्यासाठी यंत्रणा कार्यान्वित केल्यास अविश्वास, विलंब आणि कमी सहभाग टाळता येतो.

सामुदायिक चिंतांना वेळेवर प्रतिसाद देऊन आणि लाभार्थ्यांना मान्य केलेल्या वेळेत आश्वासनांची पूर्तता करून आपण उत्तरदायित्व सुधारण्याच्या दिशेने मोठी प्रगती करू शकतो. अनेकदा साध्या बाबींमधील खराब कामगिरी – जसे की सामुदायिक बैठकांना वेळेवर उपस्थित राहणे, किंवा खड्डा खोदल्यानंतर लगेचच शौचालयाच्या फरशा पोहोचवणे – यामुळे सामुदायिक संबंध मोठ्या प्रमाणात बिघडू शकतात.

एखाद्या समितीकडे साहित्य किंवा रोख रकमेचे हस्तांतरण सार्वजनिक मंचावर – उदाहरणार्थ, प्रकल्पाच्या शुभारंभ कार्यक्रमादरम्यान – केल्यास उत्तरदायित्वाला प्रोत्साहन मिळू शकते. यामुळे संपूर्ण समुदायाला कार्यक्रमाबद्दल समान समज निर्माण होईल आणि विशिष्ट संसाधनांच्या देणग्यांची त्यांना जाणीव होईल.

अतिरिक्त भार टाळा

प्रकल्पांमध्ये अनेकदा लाभार्थ्यांचा तोच गट (सहसा सर्वात सुशिक्षित किंवा प्रभावशाली) ऑक्सफॅमच्या बहुतांश कामांमध्ये, मग ते सशुल्क असो वा विनाशुल्क, सहभागी झालेला दिसतो. यामुळे अपरिहार्यपणे मूठभर लोकांवर मोठा भार पडतो आणि संसाधने व सेवा एका मर्यादित, प्रबळ गटावर केंद्रित होण्याचा धोका निर्माण होतो.

हा एकूण भार कमी करण्यासाठी स्वयंसेवकांच्या कामाचे समाजात अधिक व्यापकपणे वाटप करण्याची शिफारस केली जाते. यामुळे पारदर्शकता देखील वाढते, कारण लाभार्थ्यांना विविध स्वयंसेवक समित्यांचे विशिष्ट कार्य आणि फायदे स्पष्टपणे पाहता येतात, आणि समाजातील उच्च प्रशिक्षित व्यक्ती जेव्हा क्षेत्र सोडून जातात तेव्हा प्रकल्पाचे होणारे नुकसान कमी होते.

अतिरिक्त भार टाळण्याचा एक उपाय म्हणजे, एका मजबूत समिती रचनेअंतर्गत, ठराविक कालावधीनंतर सदस्यांच्या अदलाबदलीला प्रोत्साहन देणे. तथापि, यासाठी काळजीपूर्वक नियोजन करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून मूळ समिती सदस्यांचे अधिकार कमी होणार नाहीत आणि नवीन समिती सदस्यांची निवड व प्रशिक्षण करण्यात वेळ वाया जाणार नाही. एक संभाव्य उपाय म्हणजे, ठराविक कालावधीनंतर काही ठराविक सदस्यांनी पद सोडावे.

मानव संसाधन विभागाला सामील करा

मोठ्या संख्येने स्वयंसेवक आणि तात्पुरत्या कर्मचाऱ्यांसोबत काम करण्याच्या सुरक्षा, कायदेशीर आणि कार्यक्रमविषयक परिणामांमुळे, कार्यक्रम कर्मचाऱ्यांनी कोणत्याही नवीन समित्या किंवा स्वयंसेवक गटांच्या स्थापनेबाबत मानव संसाधन (HR) कर्मचाऱ्यांशी चर्चा करावी. खालील बाबींसाठी मानव संसाधन (HR) विभागाकडे विशिष्ट मदतीची विनंती करा:

• संबंधित कामगार कायद्यांचे ज्ञान.
• स्वयंसेवक आणि समित्यांना सहभागी करून घेण्यासाठी दस्तऐवजीकृत प्रणाली विकसित करणे.
• सध्याच्या हंगामी कामगार आणि स्वयंसेवक गटांची तपासणी करणे आणि कार्यक्रम व कायदेशीर धोके ओळखणे.

ऑक्सफॅमच्या अंतर्गत कर्मचाऱ्यांचे पगार आणि सेवाशर्तींच्या बाबतीत जशी कठोरता, जबाबदारी आणि सुसंगतता ठेवली जाते, त्याच कठोरतेने मानव संसाधन विभागाने समित्या आणि स्वयंसेवकांशी संबंधित बाबी हाताळल्या पाहिजेत.

समुदाय-आधारित देखरेख

ऑक्सफॅमच्या थेट देखरेख प्रक्रियेसोबतच, सामुदायिक समित्या कार्यक्रम उपक्रमांच्या सहभागी देखरेख आणि मूल्यमापनामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.

हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की, देखरेख आणि मूल्यांकन (M&E) करताना आपण समित्या आणि स्वयंसेवकांचा अतिवापर करू नये. जर आपल्याला सर्व मुद्दे समजून घ्यायचे असतील, तर आपल्या कामाच्या प्रगतीबद्दल समाजातील विविध घटकांशी सल्लामसलत करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर आपण फक्त आपल्या ओळखीच्या स्वयंसेवकांसोबतच फोकस ग्रुप्स आयोजित केले (कदाचित कारण त्यांचे आयोजन करणे सर्वात सोपे असते!), तर हे गट उपक्रमांबद्दल एक पक्षपाती मत देतील आणि सहभागींना स्वच्छतेच्या पद्धतींबद्दल अपुरी माहिती असेल.

आकस्मिक नियोजन

असुरक्षिततेच्या किंवा दूरस्थ व्यवस्थापनाच्या काळात सार्वजनिक आरोग्य कार्यक्रम सुरू राहतील याची खात्री करण्यात सामुदायिक समित्या प्रमुख भूमिका बजावू शकतात. यासाठी संवाद आणि इतर लॉजिस्टिकल चॅनेल स्थापित करण्यासाठी तसेच विशिष्ट अंमलबजावणी योजनांसाठी स्पष्ट पूर्व नियोजनाची आवश्यकता आहे (➔ दूरस्थ व्यवस्थापन / मर्यादित प्रवेशावरील ऑक्सफॅम ब्रीफिंग पेपर).

फॉरवर्ड प्लॅन एक्झिट स्ट्रॅटेजी

सामुदायिक समितीसोबत आपण किती काळ सक्रियपणे सहभागी राहणार आहोत, याचे कोणत्याही उपक्रमाच्या सुरुवातीलाच काळजीपूर्वक नियोजन करणे आवश्यक आहे आणि याच टप्प्यावर समुदायासोबत चर्चा करून त्याची संमती घेणे गरजेचे आहे.

हे सर्व परिस्थितींमध्ये लागू होते – मग तो अल्पकालीन मानवतावादी प्रतिसाद असो, विकास कार्य असो, किंवा दीर्घकालीन तीव्र आणीबाणी असो, जिथे आपल्याला अनेक वर्षांपर्यंत समित्यांसोबत काम करावे लागू शकते.

एखाद्या समुदाय समितीला थेट पाठिंबा देण्यापासून बाहेर पडण्यासाठी ऑक्सफॅमसाठी अनेकदा सर्वात व्यवहार्य पर्याय म्हणजे त्या संस्थेला व्यापक स्थानिक प्रशासकीय रचनेशी जोडणे हा असतो.

ऑक्सफॅमच्या पाठिंब्यावरील अवलंबित्व टाळणे आणि समितीची १००% टिकाऊपणा सुनिश्चित करणे हे नेहमीच अवघड असते, तथापि एक स्पष्ट आणि सुसंगत बाहेर पडण्याची किंवा हस्तांतरणाची रणनीती या समस्यांचे निराकरण करण्यास मदत करू शकते.

समिती गुणपत्रिका

केनियामध्ये जल व्यवस्थापन समित्यांसाठी विकसित केलेला हा एक नमुना मॅट्रिक्स किंवा स्कोअरकार्ड आहे, ज्यामध्ये समित्या आणि स्वयंसेवकांसोबत काम करण्याच्या अनेक सामान्य तत्त्वांचा समावेश आहे. समितीच्या प्रक्रिया आणि कार्यानुसार यात बदल करणे आवश्यक आहे.

जल व्यवस्थापन समिती गुणपत्रिका			गाव:		तारीख:
	मापदंड	गुणांकन स्केल ३	गुणांकन स्केल ३	गुणांकन स्केल ३	गुणांकन स्केल ३	धावसंख्या
1	जल सुविधांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी समुदायाची नोंदणी २००२ च्या जल कायद्यांतर्गत करण्यात आली आहे.	नोंदणीचा ​​कोणताही कायदेशीर प्रकार नाही	WUA ची नोंदणी संस्कृती आणि सामाजिक सेवा मंत्रालयाकडे झाली आहे.	MoC&SS कडे नोंदणीकृत असून जलसेवा प्रदाता बनण्याच्या प्रक्रियेत आहे.	पाणी सेवा मंडळासह कायदेशीररित्या मान्यताप्राप्त WSP
2	समिती त्यांच्या सुविधांच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित समस्यांवर चर्चा करण्यासाठी नियमितपणे भेटते.	नियोजित बैठका नाहीत, एखाद्या समस्येवर तोडगा काढणे भाग पडल्यास कधीकधी भेटू शकतो.	अधूनमधून बैठका होतात, पण त्या बहुतेकदा एखाद्या समस्येला प्रतिसाद म्हणून होण्याची शक्यता जास्त असते. समस्यांची व्यवस्थित नोंद ठेवली जात नाही किंवा समुदायासोबत त्या सामायिक केल्या जात नाहीत.	नियमितपणे भेटता येते, काही कागदपत्रे ठेवली जातात आणि ती व्यापक समुदायासोबत शेअर केली जातात, परंतु यात सुधारणा आवश्यक आहे.	मासिक बैठका नियमितपणे होतात, बैठकीचा स्पष्ट अजेंडा असतो आणि बैठकीचे इतिवृत्त सदस्यांना पाहता येते.
3	समितीकडे एक स्पष्ट आराखडा आहे, जो तिची भूमिका निश्चित करतो आणि निर्णय प्रक्रियेला दिशा देतो.	कोणताही दस्तऐवज अस्तित्वात नाही	संविधान किंवा उपविधी अस्तित्वात आहेत, परंतु त्यांचा व्यावहारिक वापर होत नाही.	संविधान किंवा उपविधी अस्तित्वात आहेत आणि वापरले जातात, परंतु त्यांचे काही पुनरावलोकन/बळकटीकरण करणे आवश्यक आहे.	WUA ची भूमिका आणि कार्यपद्धती सक्रियपणे परिभाषित करणारी स्पष्ट आणि व्यावहारिक घटना.
4	समिती सदस्यांना त्यांची भूमिका स्पष्ट आहे आणि ते कार्य पूर्ण करण्यास प्रेरित आहेत.	सदस्यांना त्यांच्या भूमिका स्पष्ट नाहीत, त्यांच्यात प्रेरणेचा अभाव आहे आणि ते सक्रिय नाहीत.	भूमिकांबाबत काहीसा गोंधळ, सदस्यांचा अपूर्ण सहभाग आणि काही मोजक्या व्यक्तींच्या प्रभावाखाली निर्णय घेतले जाणे.	सदस्य त्यांच्या भूमिका अधिक स्पष्टपणे समजावून सांगू शकतात, सभेतील उपस्थिती आणि सहभागातून बहुतांश सदस्यांचा सहभाग दिसून आला, परंतु त्यात सुधारणा होऊ शकते.	लेखी वर्णनांमधून प्रत्येक व्यक्तीच्या भूमिकेचे वर्णन केले जाते आणि/किंवा WUA सदस्यांसोबतच्या चर्चेतून याची खात्री केली जाते की, त्यांना त्यांची भूमिका माहित आहे आणि ते कामासाठी प्रेरित आहेत.
5	WUA उत्पन्न आणि खर्चासाठी जबाबदार आहे.	बँक खाते नाही आणि उत्पन्न व खर्चाची नोंद ठेवली जात नाही. फसवणूक तपासण्यासाठी कोणतीही यंत्रणा नाही.	बँक खाते अस्तित्वात आहे, परंतु सक्रिय नाही. काही नोंदी ठेवल्या आहेत, परंतु त्या अपूर्ण आहेत किंवा त्यात विसंगती आढळून आल्या आहेत.	नियमित व्यवहार असलेले सक्रिय बँक खाते. नोंदी ठेवल्या आहेत आणि त्या साधारणपणे व्यवस्थित आहेत, परंतु विश्लेषण करणे अवघड आहे आणि/किंवा माहिती सार्वजनिकरित्या उपलब्ध नाही.	समुदाय मान्यताप्राप्त स्वाक्षरीकर्त्यांसह बँक खाते ठेवतो आणि त्यात सर्व व्यवहारांची सविस्तर नोंद असते. बँकेतील ठेवी / काढलेल्या रकमांची जुळवाजुळव कॅश बुकशी केली जाऊ शकते, ज्यात सर्व उत्पन्न आणि देयकांची नोंद असते आणि ते तपासणीसाठी सार्वजनिकरित्या उपलब्ध असते. वापरकर्त्यांद्वारे खात्यांची तपासणी/चौकशी केली जाऊ शकते किंवा त्यांचे ऑडिट केलेले असते.
6	न्याय्य दर रचना अस्तित्वात आहे, रोख विक्री पावतीच्या आधारे पैसे दिले जातात, रोकड वहीत नोंदी केल्या जातात आणि मागणीनुसार त्यांचे निरीक्षण केले जाते.	कोणतीही दरप्रणाली अस्तित्वात नाही आणि पाण्यासाठी सामान्यतः पैसे आकारले जात नाहीत.	पाण्याचे दरपत्रक अस्तित्वात आहे, परंतु त्याची वसुली अनियमित आहे (३०% पेक्षा कमी वापरकर्ते नियमितपणे योगदान देतात). गरिबांच्या गरजांचा पूर्णपणे विचार केला जात नाही किंवा मोठे वापरकर्ते/पशुपालक जबाबदार नाहीत.	पाणी वापर शुल्क गोळा केले, परंतु त्याची योग्य नोंद ठेवली नाही. रोख विक्रीच्या पावत्या दिल्या नाहीत आणि रोख वही ठेवली नाही.	पावत्यांच्या आधारे पाणी शुल्क वसूल करून त्याची नोंद कॅश बुकमध्ये केली जाते. ७५% किंवा त्याहून अधिक कुटुंबे पाण्यासाठी पैसे भरतात, तसेच सर्वात गरजू कुटुंबांसाठी मान्य केलेल्या सवलतीही आहेत.
7	WUA ची निवड निष्पक्षपणे केली जाते आणि ती समाजाच्या हिताचे खऱ्या अर्थाने प्रतिनिधित्व करते.	WUA ची निवड योग्य रीतीने झालेली नाही किंवा ते वापरकर्त्यांना जबाबदार नाहीत.	निवडणूक प्रणालीतील त्रुटी (उदा. रांगेत उभे राहणे किंवा हात वर करून मतदान करणे) निष्पक्षतेशी तडजोड करू शकतात. कार्यकाळ स्पष्टपणे परिभाषित नसणे / फेरनिवडणुका घेणे.	मतपत्रिका आणि WUA सदस्य सामान्यतः प्रतिनिधिक मानले जातात, परंतु निवडणूक/पुनर्निवडणूक प्रक्रियेत काही त्रुटी आहेत.	गुप्त मतदान किंवा सदस्यांना खुली आणि निष्पक्ष वाटणारी पद्धत. निश्चित कार्यकाळ असून त्यानुसार पुनर्निवडणुका घेतल्या जातील.
8	न्याय्य प्रतिनिधित्व	WUA मध्ये महिलांचे प्रतिनिधित्व नाही	समितीमध्ये महिला उपस्थित होत्या, परंतु निर्णय प्रक्रियेत सक्रियपणे सहभागी नव्हत्या.	WUA मध्ये किमान ३०% महिला असून, त्यापैकी एक किंवा अधिक पदाधिकारी आहेत. महिला बैठकांना उपस्थित राहण्यात आणि निर्णयांवर प्रभाव टाकण्यात सक्रियपणे सहभागी होतात.	WUA वरील प्रतिनिधित्व आणि निर्णय घेण्याच्या पदांमध्ये न्याय्य लैंगिक संतुलन
9	समितीला आत्मनिर्भर होण्याची आपली जबाबदारी जाणीव आहे आणि ती जिल्हा स्तरावर शासनासोबतचे आपले संबंध स्पष्टपणे मांडण्यास सक्षम आहे.	गाव आपल्या सुविधा चालवण्यासाठी बाह्य मदतीवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे आणि हे अवलंबित्व दूर करण्यासाठी काहीही केले जात नाही. जिल्हास्तरीय हितधारकांशी कमकुवत संबंध.	समितीला आत्मनिर्भरतेप्रती आपल्या जबाबदारीची जाणीव आहे.	समुदायाला आपल्या जबाबदाऱ्यांची जाणीव आहे आणि तो योग्य दिशेने वाटचाल करत आहे, परंतु त्याला आपल्या सुविधांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी आणि आवश्यकतेनुसार बाह्य मदत मिळवण्यासाठी कौशल्यांची गरज आहे.	समुदाय आत्मनिर्भर आहे, त्याने जलक्षेत्रातील संस्थांशी घट्ट संबंध विकसित केले आहेत आणि संवादाच्या नियमित माध्यमांद्वारे जिल्हास्तरीय निर्णय प्रक्रियेवर संवाद साधून प्रभाव टाकण्यास सक्षम आहे.
10	पाणी वापरकर्ते त्यांच्या समितीच्या कामगिरीबद्दल समाधान व्यक्त करतात.	समितीबद्दल सर्वसाधारण असंतोष किंवा अविश्वास. बहुसंख्य सदस्य समितीच्या कामगिरीवर समाधानी नाहीत आणि समिती आपल्या हिताचे प्रतिनिधित्व करते यावर त्यांचा विश्वास नाही.	काही वापरकर्ते समितीच्या कामगिरीबद्दल काही चिंता व्यक्त करतात (उदा. उत्तरदायित्व किंवा अप्रामाणिक प्रथा).	बहुसंख्य वापरकर्ते समितीच्या कामकाजावर साधारणपणे समाधानी आहेत, मात्र सुधारणेला वाव आहे असे त्यांना वाटते.	एका यादृच्छिक नमुन्यातील १० पैकी ८ वापरकर्त्यांनी उत्तरदायित्वावर विश्वास व्यक्त केला असून, WUA त्यांच्या हिताची सेवा करत असल्याचा त्यांना विश्वास आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
कृती योजना: पुढील १२ महिन्यांत कोणत्या समस्यांवर लक्ष देणे आवश्यक आहे:

अधिक माहिती

अप्पिया, जे. ओ. (१९९९) शाश्वत पाणी आणि स्वच्छता समित्या, २५ व्या डब्ल्यूईडीसी परिषदेत सादर केलेला शोधनिबंध. http://wedc.lboro.ac.uk/conferences/pdfs/2 5/069.pdf

आयआरसी (२००३) सामुदायिक पाणी, सामुदायिक व्यवस्थापन.

ऑक्सफॅम (२००८) सामुदायिक समित्यांसाठी सामंजस्य कराराचा मसुदा (सुदान कार्यक्रमाद्वारे तयार केलेला).

ऑक्सफॅम (२००९) केनियामधील जल व्यवस्थापन समित्यांना प्रशिक्षण देण्यासाठीचे साधनसंच (केनिया कार्यक्रमाद्वारे तयार केलेले).

ऑक्सफॅम (२००९) समुदाय-स्तरावर वॉश सुविधादात्यांसोबत काम करण्यासंबंधी शिफारसी (झिम्बाब्वे कार्यक्रमाद्वारे तयार केलेल्या).

गोल मार्गदर्शक तत्त्वे (२००४) अध्याय १:

सामान्य मानक १: सहभागिता (पृ. २८-

२९) आणि अध्याय २: स्वच्छता प्रोत्साहन

मानक १: मार्गदर्शन सूचना ५ व्यवस्थापन

सुविधा आणि ६ अतिरिक्त भार (पृ. ६२).

जल आणि स्वच्छता कार्यक्रम (२००१) काही ग्राम जल आणि स्वच्छता समित्या इतरांपेक्षा चांगल्या का आहेत: कर्नाटक आणि उत्तर प्रदेश (भारत) यांचा अभ्यास. http://www.wsp.org/UserFiles/file/327200 744509_saybetter.pdf

समुदाय-आधारित कार्यकर्ता प्रणालींच्या अभ्यासकांसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे (२००७). http://www.khanya-aicdd.org

योगदानकर्ते

खालील ऑक्सफॅम कर्मचाऱ्यांनी या माहितीपत्रकासाठी त्यांच्या क्षेत्रीय अनुभवातून मौल्यवान अंतर्दृष्टी आणि उदाहरणे दिली आहेत:

मार्गारेट आसेवे, मेरी एटिएनो अटायो, अँडी बास्टेबल, निकोलस ब्रूक्स, सेंट जॉन डे, मार्टिन सॅमसन इटोलू, ब्रायन मॅकसोर्ली, झेडक मैथ्या, इव्हलीन न्यासानी, मॅरियन ओ-रेली, बोइकेथो मतशालागा, जॉयस पोग्गो, कितुमैनी वॉल्मिथेन, जेम्स वॉल्मिथेना, जेम्स पोग्गो.