Gevaarlijk afval

Deze technische handleiding behandelt de behandeling en opslag van gevaarlijk afval, zoals ziekenhuisafval, industrieel afval, chemicaliën, asbest, batterijen, gasflessen en ander dergelijk afval. Medewerkers van Oxfam zullen doorgaans niet betrokken zijn bij de uiteindelijke verwijdering van gevaarlijk afval.

Wat zijn gevaarlijke afvalstoffen?

Gevaarlijk afval kan onder andere bestaan uit asbest, batterijen, gasflessen, ziekenhuisafval, industrieel afval, oliën, chemisch afval, pesticiden en fungiciden. Gevaarlijk afval, ongeacht de herkomst, kan ernstige gezondheidsrisico's met zich meebrengen als het niet op de juiste manier wordt opgeslagen en verwerkt.

Noodopruimwerkzaamheden worden vaak uitgevoerd door vrijwilligers en buurtbewoners die zich niet bewust zijn van de gevaren die aan verschillende soorten afval verbonden zijn en mogelijk niet in staat zijn gevaarlijke stoffen te herkennen. Het is belangrijk dat Oxfam-medewerkers en vrijwilligers die betrokken zijn bij noodopruimwerkzaamheden, op de hoogte worden gebracht van de gevaren die aan diverse soorten afval verbonden zijn, dat ze gevaarlijk afval kunnen herkennen en dat ze weten hoe ze dergelijk afval op de juiste manier moeten behandelen en opslaan.

Gevaarlijk afval moet gescheiden, behandeld en afgevoerd worden van het normale huishoudelijk afval.

Over het algemeen zal Oxfam zich waarschijnlijk niet bezighouden met de meeste gevaarlijke afvalstoffen, behalve die welke standaard in het gewone afval zitten. Het is echter mogelijk dat de medewerkers van Oxfam die zich bezighouden met volksgezondheid, af en toe wel met dergelijke materialen te maken krijgen.

Medisch afval

Medisch afval vormt doorgaans slechts 10 tot 25% van het afval dat in de gezondheidszorg wordt gegenereerd. Het overige niet-klinische afval omvat kantoor- en keukenafval. Medisch afval vormt het grootste risico voor de gezondheid. Medisch afval kan verder worden onderverdeeld in de volgende categorieën:

Infectieus afval (laboratoriumculturen, afval van isolatieafdelingen, weefsels, gebruikte verbanden)
Pathologisch afval (lichaamsdelen, menselijke foetussen, placenta's, bloed en andere lichaamsvloeistoffen)
Farmaceutisch afval (ongewenste medicijnen, medicijnen waarvan de houdbaarheidsdatum is verlopen)
Chemisch afval (chemicaliën afkomstig van diagnostisch werk, schoonmaakmiddelen)
Scherpe voorwerpen (naalden, messen en gebroken glas)
Radioactief afval (radioactieve stoffen afkomstig van radiotherapie en laboratoriumonderzoek)
Afval onder druk (gasflessen, patronen en spuitbussen)
Hoog gehalte aan zware metalen (batterijen, kapotte thermometers, bloeddrukmeters)

In de meeste noodsituaties bestaat het medisch afval voornamelijk uit infectieus afval, pathologisch afval en scherpe voorwerpen.

Medisch/klinisch afval vormt een aanzienlijk risico voor de gezondheid. Het meest voor de hand liggende risico is de overdracht van ziekten door contact met besmette afvalproducten zoals naalden, weggegooide verbanden, menselijk weefsel of lichaamsvloeistoffen. Andere risico's zijn onder meer de overdracht van ziekten via vectoren en vervuiling van de omgeving, waaronder waterverontreiniging. Ook de omgang met radioactief of giftig afval brengt risico's met zich mee.

Asbest afval

Asbest is een natuurlijk voorkomend mineraal met uitstekende treksterkte, een slechte warmtegeleiding, relatieve weerstand tegen chemische aantasting en is niet biologisch afbreekbaar. Dankzij deze eigenschappen wordt asbest wereldwijd veel gebruikt, met name in de bouw en als isolatiemateriaal. Beschadiging van asbesthoudende materialen kan echter leiden tot het vrijkomen van kleine asbestvezels, die ernstige longziekten kunnen veroorzaken. Er bestaat geen minimumdrempel of veilige blootstellingslimiet voor asbestvezels.

De belangrijkste soorten asbest zijn wit, blauw en bruin asbest. Wit asbest is de meest gebruikte vorm van asbest.

Asbest is te vinden in veel gangbare bouw- en isolatiematerialen, waaronder:

Ketels en verwarmingsvaten en isolatie
Cementbuizen
Koppeling, remmen en transmissieonderdelen
Buizen voor elektrische draden
Pijpbekleding en isolatiebekleding
Dakplaten en dakproducten
Luchtkanalen en woningisolatie
Brandbeveiligingspanelen
Isolatiematten voor ovens
Vinyl op rol, vloertegels en ondervloer.
Scheidingswanden en stucwerk.

Scheiding van gevaarlijk afval

Wanneer gevaarlijk afval wordt aangetroffen, is het belangrijk dat dit gescheiden wordt gehouden van het normale huishoudelijk afval en wordt opgeslagen in geschikte, gelabelde en afgesloten containers totdat het op de juiste wijze kan worden afgevoerd. Ziekenhuisafval moet bijvoorbeeld worden gescheiden in afgesloten containers voor scherpe voorwerpen, wattenstaafjes en ander met bloed besmet materiaal, en voor medicijnen die moeten worden afgevoerd. Deze containers moeten op de juiste wijze worden gelabeld, inclusief een geschikt waarschuwingslabel voor gevaarlijke stoffen, en indien mogelijk moeten de containers verschillende kleuren hebben, afhankelijk van de inhoud.

Op etiketten van gevaarlijk afval moet de inhoud vermeld staan, bijvoorbeeld ziekenhuisnaalden, en de datum waarop de container is gevuld en verzegeld. Ook moet er een passend waarschuwingslabel voor de gevaren aanwezig zijn.

Gevaarlijk afval moet met grote zorgvuldigheid worden behandeld. Waar mogelijk moet advies worden ingewonnen bij personen die bekend zijn met en ervaring hebben in de omgang met dergelijk afval. Indien dit niet mogelijk is en het afval moet worden verplaatst, moet uiterste voorzichtigheid worden betracht. Gevaarlijk afval mag alleen worden verplaatst als er een onmiddellijke bedreiging voor de volksgezondheid bestaat.

Wanneer bestaande containers lekken en niet langer veilig worden geacht, mag afval niet van de ene container naar de andere worden overgeheveld. Dit kan namelijk een groter risico voor de gezondheid en het milieu opleveren dan het afval in de containers van slechte kwaliteit te laten zitten. In plaats daarvan moet het afval, samen met de bestaande container, waar mogelijk in een opvangbak worden opgeslagen.

Gevaarlijk afval dat op de juiste wijze is verpakt en gelabeld, moet worden opgeslagen op vlakke terreinen die beschermd worden door aarden wallen en zeilen. Er moet alles aan gedaan worden om de opslagruimte te beschermen tegen regenwater. De opslagruimte moet beveiligd zijn om te voorkomen dat dieren, kinderen, enz. het gebied betreden.

Foto: Voorbeelden van opslag van gevaarlijk afval (Opmerking: de containers zijn gelabeld en staan overdekt. Een betonnen vloer en een afwatering zouden ook een verbetering zijn voor de opslagruimte.)

Risico's

Gevaarlijk afval vormt een direct risico voor de gezondheid en het milieu, hetzij door direct contact, hetzij door indirect contact als gevolg van lozing in het milieu, waardoor bodem, grondwater en lucht worden aangetast.

Gevaarlijk afval mag niet met ander afval worden vermengd, mag niet worden verbrand en mag niet op een ongecontroleerde manier worden opgestapeld.

Gevaarlijk afval moet van elkaar en van het gewone huishoudelijk afval gescheiden worden.

Alle gevaarlijke afvalstoffen moeten met grote zorgvuldigheid worden behandeld. Verschillende soorten gevaarlijke afvalstoffen vereisen specifieke maatregelen om het risico voor degenen die ermee werken te beperken. Bijvoorbeeld, bij het hanteren van asbest moet bijzondere aandacht worden besteed aan het voorkomen van breuken of versplintering om verspreiding van vezels te voorkomen.

Het grootste risico van gevaarlijk afval is voor degenen die het afval produceren, degenen die het afval verwerken en degenen die het afval verwijderen. Medewerkers van Oxfam zullen waarschijnlijk alleen betrokken zijn bij de verwerking en opslag van gevaarlijk afval en in zeer zeldzame gevallen bij de verwijdering ervan (zoals bij sommige medische afvalstoffen).

Andere risicogroepen voor gevaarlijk afval zijn afvalverzamelaars die betrokken zijn bij het inzamelen en sorteren van algemeen afval, waarin zich mogelijk gevaarlijk afval bevindt.

Hoe minimaliseer je de risico's bij het hanteren van gevaarlijk afval?

De locatie van gevaarlijke materialen moet worden vastgesteld en er moet een risicoanalyse worden uitgevoerd om de specifieke risico's te bepalen die verbonden zijn aan het betreffende afval.

Het is belangrijk dat de mensen die betrokken zijn bij het opruimen van afval voldoende geïnformeerd zijn over de risico's en de beste werkwijzen bij de omgang met afval. Ze moeten op de hoogte zijn van de specifieke risico's die verbonden zijn aan gevaarlijk afval en hoe ze dit kunnen herkennen.

Het is belangrijk dat de verstoring van alle soorten gevaarlijk afval tot een minimum wordt beperkt. Dit vermindert het risico op het vrijkomen van gevaarlijke stoffen in het milieu, door stofvorming te voorkomen, lekkages op te vangen, enzovoort.

Het is ook van groot belang om het contact van mensen met gevaarlijk afval tot een minimum te beperken. Gevaarlijk afval mag alleen worden verplaatst als er een direct risico bestaat voor de volksgezondheid of het milieu.

Bij het hanteren en insluiten van gevaarlijke stoffen is het van essentieel belang dat degenen die het afval verwerken, voorzien zijn van geschikte persoonlijke beschermingsmiddelen. Minimaal zijn dit stevige handschoenen, een veiligheidsbril, een overall (bij voorkeur wegwerpbaar) en een stofmasker, geschikt voor het te verwerken afval (bij het hanteren van asbest moet ervoor worden gezorgd dat een masker wordt gebruikt dat asbestvezels voldoende tegenhoudt).

Het gebruikte afvalbeheersysteem moet zodanig ontworpen zijn dat contact met gevaarlijk afval tot een minimum wordt beperkt. Denk hierbij aan het verminderen van dubbele handelingen, het bieden van goede opslagfaciliteiten, efficiënt transport, enzovoort.

Gevaarlijk afval mag onder geen enkele omstandigheid worden verbrand (de enige uitzondering hierop vormen bepaalde medische afvalstoffen, maar dan alleen onder gecontroleerde en geschikte verbrandingsmethoden).

De risico's van indirect contact met gevaarlijk afval kunnen worden verminderd door het afval op de juiste wijze op te slaan in afgesloten vaten met de juiste etiketten. Bestrijding van ongewenste insecten en andere ziekteverwekkers moet worden toegepast, bijvoorbeeld door het afval af te dekken en op te slaan in stevige, insectenbestendige vaten. Waterbronnen moeten worden beschermd tegen besmetting door gevaarlijk afval. Personen die met het afval werken en ermee omgaan, moeten goede hygiënepraktijken in acht nemen, zoals handen wassen en geen besmette persoonlijke beschermingsmiddelen mee naar huis nemen.

Scheiding van gevaarlijk afval

Gevaarlijk afval moet worden gescheiden van het gewone afval en apart worden opgeslagen om besmetting met normaal afval te voorkomen. Gevaarlijk afval moet worden gescheiden op basis van chemische en fysische eigenschappen. Veel afvalstoffen veranderen in de loop van de tijd, dus continue monitoring is noodzakelijk.

Scheiding van medisch afval

Medisch afval kan eenvoudig aan de bron worden gescheiden door minimaal drie aparte containers te plaatsen. Eén voor algemeen afval, één voor infectieus en pathogeen afval en de derde voor scherpe voorwerpen. Aanvullende containers kunnen worden geplaatst indien er behoefte is aan extra afvalverwerking, bijvoorbeeld voor placenta's die apart van infectieus afval worden afgevoerd, bijvoorbeeld in een placenta-put.

Er moeten minimaal drie aparte containers aanwezig zijn in elke behandelings-, diagnose- en consultatieruimte, zoals afdelingen, laboratoria, vaccinatiepunten, enz., zodat voor elk type afval de juiste afvalverwerking mogelijk is.

Opslag van gevaarlijk afval

Er moet een opslagruimte worden aangewezen voor gevaarlijk afval, zodat dit veilig kan worden opgeslagen terwijl de uiteindelijke verwijderingsmogelijkheden worden onderzocht. De opslagruimte moet zich op een stevige, ondoordringbare ondergrond bevinden (bij voorkeur beton), waar mogelijk beschut zijn tegen regenwater en voorzien zijn van een aarden wal. De opslagruimte moet beveiligd zijn, omheind en voorzien van de juiste signalering. Dit kan een specifiek aangewezen, structureel solide gebouw zijn.

De opslaglocatie moet zich op een afstand van minimaal 150 meter van waterbronnen, waterpoelen en laagtes bevinden, en ook uit de buurt van warmtebronnen. Bovendien mag de opslaglocatie niet op het hoogste punt liggen.

Goede toegang tot het opslagterrein is wenselijk om het transport van het afval naar de tijdelijke opslagplaats en vervolgens naar de uiteindelijke stortplaats te vergemakkelijken.

Foto: Voorbeelden van etikettering van gevaarlijk (medisch) afval

Gescheiden gevaarlijk afval moet worden opgeslagen in afgesloten containers die op de juiste wijze zijn geëtiketteerd, inclusief een waarschuwingslabel voor gevaren. Op de etiketten moeten de inhoud en de datum van plaatsing in de container worden vermeld.

Van al het opgeslagen afval moet een register worden bijgehouden.

De relevante overheidsinstantie (ministerie of departement voor Milieu) moet op de hoogte worden gesteld van de locatie, het soort en de hoeveelheid gevaarlijk afval dat wordt opgeslagen.

Afval	Gids
Asbest	Gescheiden van restafval. Niet pletten. Draag persoonlijke beschermingsmiddelen. Zorg er bij het werken met asbest voor dat het vochtig blijft om stofvorming te voorkomen. Bewaar op een veilige en beschermde plaats. Bewaar in afgesloten en gelabelde vaten of stevige plastic zakken. Niet verbranden.
afgewerkte olie	Verzamel en bewaar in afgesloten vaten op een afgesloten, verharde ondergrond. Let op lekkende vaten. NIET verbranden.
Klinisch afval	Verzamel en bewaar in afgesloten vaten met de juiste etiketten. Niet ongecontroleerd verbranden.
Zwaar verontreinigde grond	Bewaar in vaten op een veilige plaats.

Opslag van medisch afval

Net als bij ander gevaarlijk afval moeten alle containers een deksel hebben en waterdicht zijn. Waar mogelijk moeten de containers voor elk type medisch afval dezelfde kleur hebben. Als dit niet mogelijk is, moeten etiketten met dezelfde kleur voor hetzelfde type medisch afval worden gebruikt.

Naaldcontainers moeten zo ontworpen zijn dat ze niet meer nodig zijn om de naalden aan te raken. Een eenvoudige naaldencontainer kan gemaakt worden van lege medicijnverpakkingen waarvan het deksel is dichtgelijmd of dichtgeplakt. Door een kleine driehoekige gleuf in het deksel te maken, kunnen gebruikte spuiten in de container worden gedaan en eruit worden gehaald zonder de gebruikte naald aan te raken.

De WHO/UNICEF hebben een kartonnen naaldencontainer goedgekeurd, die verkrijgbaar is bij UNICEF of andere medische organisaties.

Inzameldozen voor scherpe voorwerpen moeten goed afgesloten en veilig opgeborgen zijn om diefstal of letsel bij afvalverzamelaars of vuilnisophalers te voorkomen.

OXFAM TBN 6 Reparatie, reiniging en desinfectie van handgegraven putten v1 — Foto: Naaldencontainer van WHO/UNICEF (met dank aan WHO Europa)

Afvalverwerkingsopties

De definitieve verwijdering van gevaarlijk afval dient te worden uitgevoerd door de bevoegde autoriteiten op een goedgekeurde wijze en uitsluitend door naar behoren opgeleid personeel. Dit kan onder meer storting op een daarvoor bestemde en beheerde stortplaats inhouden.

Oxfam-medewerkers mogen geen gevaarlijk afval afvoeren.

De verantwoordelijkheid voor de verwijdering van medisch afval moet duidelijk worden vastgelegd en bij de organisatie blijven die de faciliteit beheert. Oxfam zal hier waarschijnlijk niet bij betrokken zijn. Mocht echter blijken dat de verwijdering niet veilig verloopt, dan kan Oxfam wel hulp bieden.

Medisch afval kan worden verbrand, maar alleen in daarvoor geschikte verbrandingsovens die correct worden beheerd en bediend. De verbranding van scherpe voorwerpen moet bijvoorbeeld plaatsvinden bij een temperatuur van meer dan 1000 °C. Ook kunnen er giftige dampen vrijkomen bij de verbranding van verlopen medicijnen. Onvoldoende verbranding verwijdert mogelijk niet alle gevaren en kan luchtvervuiling veroorzaken. Artsen zonder Grenzen (MSF) biedt gedetailleerde ontwerprichtlijnen voor verbrandingsovens voor medisch afval (zie: MSF Health care waste management manual en de De Montfort-verbrandingsoven voor medisch afval).

(http://www.mw-incinerator.info/en/101_welcome.html )

Gezondheid en Veiligheid

Voorlichting, training en bewustmaking over de gevaren van gevaarlijk afval moeten worden gegeven aan iedereen die met gevaarlijk afval werkt en aan anderen die mogelijk in contact komen met dergelijk afval (afvalverzamelaars, vuilnisophalers, kinderen, enz.).

Het hanteren van gevaarlijk afval moet altijd met grote zorgvuldigheid gebeuren. Beschermende kleding en uitrusting zijn verplicht. Dit moet minimaal bestaan uit een overall, handschoenen, een masker en een helm. Deze persoonlijke beschermingsmiddelen moeten, wanneer ze niet in gebruik zijn, op een daarvoor bestemde plaats worden bewaard of worden afgevoerd. Persoonlijke beschermingsmiddelen die gebruikt zijn bij het hanteren van gevaarlijk afval mogen in geen geval mee naar huis worden genomen.

Er dient geschikte apparatuur beschikbaar te worden gesteld voor het verzamelen, laden en transporteren van afval. Waar mogelijk dient apparatuur te worden gebruikt die direct contact van werknemers met gevaarlijk afval beperkt.

Er moeten wasgelegenheden beschikbaar zijn voor werknemers. Werknemers moeten zich ervan bewust zijn dat ze zich moeten wassen voordat ze eten, drinken of roken en voordat ze naar huis gaan.

Personen die met gevaarlijk afval werken, moeten adequaat gevaccineerd zijn, bijvoorbeeld tegen tetanus, hepatitis B, enz. Daarnaast moet er toegang zijn tot geschikte gezondheidszorgvoorzieningen.

Personen die niet betrokken zijn bij het opruimen van het gevaarlijke afval, moeten buiten het werkgebied van de opruimwerkzaamheden worden gehouden. Geschikte waarschuwingslabels moeten worden aangebracht om het werkgebied af te bakenen.

Omgaan met asbest

Bij de omgang met asbest moeten specifieke maatregelen worden genomen. Deze omvatten:

Persoonlijke beschermingskleding moet worden gedragen, inclusief een geschikt masker/ademhalingsapparaat met een filter dat voldoende is voor het hanteren van asbestmaterialen.

Houd het materiaal vochtig om stofvorming te voorkomen.

Beperk het hanteren van asbesthoudende materialen tot een minimum. Asbestconstructies moeten zo voorzichtig mogelijk worden gedemonteerd. Indien het noodzakelijk is om dergelijke materialen te verplaatsen, zagen of breken, moeten de materialen grondig natgemaakt worden om de hoeveelheid zwevende vezels en stof te verminderen.

Oppervlakken die besmet zijn met asbesthoudend materiaal moeten met natte methoden worden gereinigd . Stof afnemen, vegen of stofzuigen is in geen geval toegestaan om stof en vezels in de lucht te verwijderen.

Asbest moet worden opgeslagen in stevige, afgesloten vaten of plastic zakken, zodat er geen stof kan vrijkomen.

Olie hanteren

Bij de behandeling van olie en soortgelijke producten dienen specifieke maatregelen te worden genomen, waaronder:

Het dragen van persoonlijke beschermingskleding is verplicht.
Containers mogen nooit tot de rand gevuld worden, zodat de olie kan uitzetten.
Houd verschillende soorten olie gescheiden, bijvoorbeeld machineolie en hydraulische olie.

mark8a 39 — Foto: een voorbeeld van een verbrandingsoven voor medisch afval van De Montfort.

Sphere-standaarden

Pagina 84 en 85 van SPHERE, sectie 5 – Afvalbeheer, verwijst naar de scheiding en aparte verwijdering van medisch afval.

Medisch afval wordt gescheiden en apart afgevoerd, en er is een correct ontworpen, gebouwde en bediende put, of verbrandingsoven met een diepe asput, binnen de grenzen van elke zorginstelling (zie richtlijnen 3 en 6).

Er bevinden zich te allen tijde geen besmette of gevaarlijke medische afvalstoffen (naalden, glas, verbandmateriaal, medicijnen, enz.) in woongedeelten of openbare ruimtes (zie richtlijn 3).

Richtlijn 3.

Medisch afval : slecht beheer van medisch afval stelt de gemeenschap, zorgverleners en afvalverwerkers bloot aan infecties, toxische effecten en verwondingen. In een rampsituatie zijn de meest gevaarlijke soorten afval waarschijnlijk besmettelijke scherpe en niet-scherpe voorwerpen (verbandmateriaal, met bloed bevlekte doeken en organisch materiaal zoals placenta's, enz.). De verschillende soorten afval moeten aan de bron worden gescheiden. Niet-besmettelijk afval (papier, plastic verpakkingen, voedselresten, enz.) kan als vast afval worden afgevoerd. Besmette scherpe voorwerpen, met name gebruikte naalden en spuiten, moeten direct na gebruik in een veiligheidsbox worden geplaatst. Veiligheidsboxen en ander besmettelijk afval kunnen ter plaatse worden verwijderd door middel van begraven, verbranding of andere veilige methoden.

Richtlijn 6.

Personeelswelzijn : alle medewerkers van de afdeling afvalbeheer die afval inzamelen, vervoeren of verwerken, moeten worden voorzien van beschermende kleding, minimaal handschoenen en idealiter overalls, laarzen en beschermende maskers. Water en zeep moeten beschikbaar zijn voor het wassen van handen en gezicht. Medewerkers die in contact komen met medisch afval moeten worden geïnformeerd over de juiste methoden voor opslag, transport en verwerking en de risico's die verbonden zijn aan onjuist beheer van het afval.

Nadere inlichtingen

Noodsanitaire voorzieningen – Beoordeling en programmaontwerp (Hoofdstuk 8, Afvalbeheer in medische centra), Peter Harvey, Sohrab Baghri & Bob Reed, WEDC, 2002.

Asbest – gevaren en veilige werkwijzen voor opruiming na een tsunami – WHO

Aspecten van afvalbeheer na een tsunami-ramp – Een richtlijn voor activiteiten op het gebied van vast afvalbeheer tijdens opruim- en wederopbouwwerkzaamheden – Ministerie van Milieu en Bouw, Republiek der Maldiven

MSF Volksgezondheidstechniek in noodsituaties

Ontwerphandleidingen van Artsen zonder Grenzen voor het beheer van afval in de gezondheidszorg