ล้างมือ

พื้นหลัง

เป็นที่ทราบกันดีอยู่แล้วว่าการล้างมือด้วยสบู่มีผลกระทบต่ออัตราการป่วยจากโรคท้องร่วงมากกว่ามาตรการอื่นๆ (ดูแผนภูมิประกอบ) แล้วทำไมองค์กรพัฒนาเอกชนจึงทุ่มเทกิจกรรมและงบประมาณมากมายไปกับการจัดหาน้ำสะอาดและสิ่งอำนวยความสะดวกด้านสุขอนามัย? ทำไมสิ่งเหล่านี้จึงได้รับการยอมรับว่าเป็นกิจกรรมหลัก ในขณะที่การล้างมือถูกมองว่าเป็นเพียงกิจกรรมเสริม? และทำไมองค์กรพัฒนาเอกชนจึงมักรวมคุณภาพน้ำและการใช้ห้องสุขาเป็นตัวชี้วัดความสำเร็จที่สำคัญในกรอบการทำงานและกลยุทธ์การติดตาม แต่แทบจะไม่รวมการล้างมือเลย ทั้งๆ ที่เป็นที่ทราบกันดีว่าเป็นตัวชี้วัดความสำเร็จที่ดีกว่า?

ความสำคัญของการล้างมือในการป้องกันโรค

ในประเทศกำลังพัฒนา สาเหตุการเสียชีวิตที่สำคัญที่สุดของเด็กเล็กคือการติดเชื้อทางเดินหายใจและโรคท้องร่วง ซึ่งทั้งสองโรคนี้สามารถลดลงได้ด้วยการล้างมือ มือเป็นด่านสุดท้ายในห่วงโซ่การแพร่กระจายของเชื้อโรคในระบบทางเดินอาหาร ไม่ว่าจะโดยตรงจากการสัมผัสมือเข้าปาก หรือโดยอ้อมจากการสัมผัสอาหารหรือน้ำ มือยังมีส่วนในการแพร่กระจายของการติดเชื้อทางเดินหายใจ ผิวหนัง และดวงตาด้วย เนื่องจากมืออาจปนเปื้อนด้วยไวรัสทางเดินหายใจ และการติดเชื้อสามารถถ่ายทอดได้จากการขยี้ตา 

การล้างมือมีความสำคัญอย่างยิ่งในสถานการณ์ภัยพิบัติ ผู้พลัดถิ่นอาจขาดแคลนน้ำอย่างเพียงพอ สภาพแวดล้อมอาจทำให้พวกเขาจัดการสุขอนามัยได้ยาก และการเข้าถึงสบู่ก็อาจมีจำกัด ดังนั้นจึงเป็นสิ่งสำคัญที่จะต้องให้ความสำคัญกับการส่งเสริมและจัดหาอุปกรณ์ล้างมือในทุกการช่วยเหลือที่เสี่ยงต่อสุขภาพของประชาชน

ล้างมือทุกครั้ง

การล้างมืออย่างถูกวิธีเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งในโครงการสุขอนามัยและน้ำดื่มทุกโครงการ และในทุกขั้นตอนของวงจรโครงการ:

• การประเมินผล: เป็นเรื่องสำคัญที่จะต้องทราบพฤติกรรมที่มีอยู่ของประชาชน ว่าพวกเขาล้างมือหลังการขับถ่ายและก่อนเตรียมอาหารและรับประทานอาหารหรือไม่ พวกเขาใช้สบู่หรือสารอื่นใด กลุ่มต่างๆ เช่น ชาย เด็กชาย หญิง เด็กหญิง มีพฤติกรรมที่แตกต่างกันหรือไม่ เจ้าหน้าที่โครงการสุขอนามัยชุมชนควรประเมินความรู้ ทัศนคติ และพฤติกรรมการล้างมือในการประเมินสุขอนามัยอย่างรวดเร็วและแบบสำรวจพื้นฐานทั้งหมด
• การวางแผนควรให้ประชากรที่ได้รับผลกระทบมีส่วนร่วมในการวางแผนและตรวจสอบให้แน่ใจว่าการตอบสนองทั้งหมดเหมาะสมและสอดคล้องกับสถานการณ์ ควรจัดสรรงบประมาณสำหรับอุปกรณ์ล้างมือ รวมถึงสบู่ การเลือกอุปกรณ์ล้างมือควรพิจารณาจากสิ่งที่ชุมชนใช้กันมาแต่ดั้งเดิมให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมที่เหมาะสมควรเป็นส่วนสำคัญของการวางแผนโครงการ
• การตอบสนองระยะแรก: ควรให้ความสำคัญกับการล้างมือตั้งแต่เริ่มต้น – อย่างน้อยที่สุดควรเน้นที่ห้องสุขารวมหรือบริเวณขับถ่าย รวมถึงจุดเตรียมอาหารด้วย การรณรงค์เพื่อเผยแพร่ข้อความสำคัญเกี่ยวกับการล้างมืออาจมีความเหมาะสม การฝึกอบรมผู้ส่งเสริมสุขอนามัยและผู้ประสานงานชุมชนเป็นวิธีที่มีประโยชน์ในการส่งเสริมการล้างมือ เครื่องมือและสื่อการฝึกอบรมได้ถูกจัดทำขึ้นโดยกลุ่มงาน WASH 

• ซ่อมบำรุง: สิ่งอำนวยความสะดวกในการล้างมือทั้งหมดควรมีน้ำไหลอย่างสม่ำเสมอและได้รับการบำรุงรักษาอย่างดีเพื่อให้มั่นใจได้ว่าสามารถใช้งานได้ ในระยะแรกอาจจำเป็นต้องจ่ายเงินให้กับผู้จัดหาน้ำหรือใช้ผู้ประสานงานชุมชนเพื่อเติมน้ำในสิ่งอำนวยความสะดวกในการล้างมือ แต่ในระยะยาว สิ่งอำนวยความสะดวกทั้งหมดควรมีระบบประหยัดน้ำหรือกระบวนการเติมน้ำอย่างต่อเนื่องตามความจำเป็น 
• การตรวจสอบ: การสังเกตการณ์และการสนทนากลุ่มย่อยสามารถใช้ในการติดตามพฤติกรรมการล้างมือได้ วิธีการทั้งสองนี้ช่วยเสริมซึ่งกันและกันในการเน้นให้เห็นว่าผู้คนทำอะไรจริง ๆ เมื่อเทียบกับสิ่งที่พวกเขาพูดว่าทำ ควรเก็บรวบรวมข้อมูลจากประสบการณ์ส่วนตัวควบคู่ไปกับข้อมูลอื่น ๆ ตรวจสอบให้แน่ใจว่าข้อมูลทั้งหมดได้รับการบันทึกและวิเคราะห์เพื่อติดตามการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ในพฤติกรรมการล้างมือ การรับฟังความคิดเห็นของชุมชนอย่างตั้งใจเป็นกุญแจสำคัญในการทำความเข้าใจทัศนคติของชุมชน

ข้อควรพิจารณาในทางปฏิบัติ 

แนวปฏิบัติของประชาชน:

• การปรึกษาหารือกับประชาชนเป็นสิ่งสำคัญ (รวมถึงชาย หญิง และเด็ก) เกี่ยวกับความคิดเห็นของพวกเขาเกี่ยวกับประเภทของอุปกรณ์ที่ใช้และความต้องการของพวกเขา เพื่อให้แน่ใจว่าอุปกรณ์เหล่านั้นเหมาะสม เช่น ก๊อกน้ำไม่ควรสูงเกินไปหรือใช้งานยากเกินไปสำหรับเด็ก ผู้สูงอายุ และผู้พิการ

• ในบางวัฒนธรรม ผู้ชายอาจไม่ได้ใช้สิ่งอำนวยความสะดวกเดียวกันกับผู้หญิง ดังนั้นสิ่งอำนวยความสะดวกจึงควรเหมาะสมกับบริบททางวัฒนธรรม  
• วิธีการล้างมืออาจแตกต่างกันไปในแต่ละชุมชน หลายประเทศได้จัดทำโปสเตอร์อธิบายขั้นตอนการล้างมือ และคู่มือของ Sphere ก็มีบทหนึ่งเกี่ยวกับเทคนิคการล้างมือที่ 'ถูกต้อง' เพื่อให้ได้ผล (ระยะเวลาในการถูมือ วัสดุที่ใช้ ความยาวของเล็บ ฯลฯ) ผู้ส่งเสริมสุขภาพทุกคนควรทราบและส่งเสริมเทคนิคเหล่านี้

สิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับการล้างมือ: 

• อย่างน้อยที่สุด ควรจัดให้มีอุปกรณ์ล้างมือไว้ในบริเวณสุขอนามัย
• ควรพิจารณาไม่เพียงแต่จัดให้มีที่ล้างมือในห้องน้ำเท่านั้น แต่ควรจัดให้มีในครัวเรือนด้วย โดยส่งเสริมให้ผู้คนล้างมือในทุกช่วงเวลาสำคัญ เช่น ก่อนป้อนอาหารเด็ก เตรียมอาหาร รับประทานอาหาร เป็นต้น นอกจากนี้ สบู่ยังมีโอกาสถูกขโมยน้อยกว่าในบริเวณล้างมือส่วนกลาง 
• อุปกรณ์ล้างมือที่เหมาะสมจะแตกต่างกันไปตามสถานการณ์ เช่น ถังขนาดใหญ่สำหรับล้างมือ สิ่งอำนวยความสะดวกชุมชน หรืออุปกรณ์ขนาดเล็ก เช่น Tippy Tap สำหรับ ผู้ประกอบการ. 
• สบู่เป็นสินค้าที่มีค่าและอาจถูกขโมยจากสถานที่สาธารณะ ดังนั้นควรคิดหาวิธีลดความเสี่ยงนี้ เช่น ผูกติดกับเชือก หรือเจือจางด้วยน้ำ
• สถานที่ล้างมือทุกแห่งควรมีระบบระบายน้ำที่เพียงพอเพื่อป้องกันสภาพที่เป็นโคลน 

แค่น้ำ สบู่ หรือขี้เถ้า?

• สบู่เป็นสารที่เหมาะสมที่สุด แต่บางครั้งก็หาซื้อได้ยากหรือมีราคาแพงเกินไป
• ไม่แนะนำให้ใช้สบู่ฆ่าเชื้อแบคทีเรียในบริเวณที่มีอัตราการเกิดโรคผิวหนังสูง (เช่น ในสถานการณ์น้ำท่วม) เนื่องจากอาจทำให้เกิดการระคายเคืองได้ นอกจากนี้ดูเหมือนว่าประสิทธิภาพในการทำความสะอาดระหว่างสบู่ฆ่าเชื้อแบคทีเรียกับสบู่ธรรมดาจะไม่แตกต่างกันมากนัก
• หากไม่มีสบู่ การล้างมือด้วยเถ้าถ่านก็ดีกว่าการไม่ใช้สารใดๆ เลย ดิน เถ้าถ่าน หรือโคลน อาจใช้แทนสบู่ได้ แต่อาจมีความเสี่ยง เนื่องจากอาจปนเปื้อนเชื้อโรคได้ ควรใช้เถ้าถ่านที่สดใหม่จากแหล่งกำเนิดโดยตรง
• การถูมือเข้าด้วยกันนั้นมีความสำคัญ

ส่งเสริมการล้างมือ

• การส่งเสริมการตลาดต้องเหมาะสมกับบริบท เช่น วัฒนธรรม เพศ เด็ก สภาพแวดล้อม ฯลฯ ประเด็นเหล่านี้ควรได้รับการพิจารณาในขั้นตอนการประเมิน เพื่อช่วยในการวางแผนการดำเนินงาน
• สิ่งสำคัญคือต้องทราบพฤติกรรมและความชอบที่มีอยู่ของกลุ่มเป้าหมายที่มีต่อสื่อส่งเสริมการขาย ตัวอย่างเช่น ชาวเฮติชื่นชอบดนตรี ดังนั้นเพลงที่ติดหูจากนักร้องยอดนิยมจึงได้ผลดี เกมเด็กเล่นแบบดั้งเดิมสามารถดัดแปลงให้สอดแทรกข้อความด้านสุขอนามัยได้อย่างประสบความสำเร็จ และยังสนุกสนานอีกด้วย 
• ตรวจสอบให้แน่ใจว่าภาษา/สำนวน และวิธีการที่ใช้ในสื่อประชาสัมพันธ์นั้นเข้าใจได้ เช่น ไม่ใช่ทุกคนที่อ่านออกเขียนได้ โดยเฉพาะผู้หญิงในบางชุมชน
• ควรระบุการส่งเสริมการล้างมือไว้ในรายละเอียดงานของพนักงานดูแลห้องสุขาและผู้ส่งเสริมสุขภาพทุกคน
• โดยทั่วไปแล้วผู้หญิงมักเป็นผู้ปรุงอาหารและดูแลครอบครัว ดังนั้นจึงเป็นเรื่องสำคัญที่จะต้องกำหนดเป้าหมายการส่งเสริมการขายไปที่พวกเธอ
• สุขภาพอาจไม่ใช่แรงจูงใจที่สำคัญที่สุดสำหรับการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมด้านสุขอนามัย ความปรารถนาในความเป็นส่วนตัวและศักดิ์ศรี การปฏิบัติตามบรรทัดฐานทางศาสนาหรือวัฒนธรรม หรือความสะดวกสบายส่วนบุคคล อาจเป็นแรงผลักดันที่แข็งแกร่งกว่า โปรดดูบทเกี่ยวกับการส่งเสริมสุขอนามัยในคู่มือ Sphere ซึ่งมีคำแนะนำเกี่ยวกับแรงจูงใจของกลุ่มต่างๆ ในการลงมือปฏิบัติ
• ใช้กลยุทธ์สร้างความตกใจหากเหมาะสม! ในการเปลี่ยนนิสัย คุณอาจต้องทำให้ผู้คนตกใจจนต้องทำสิ่งใหม่ โดยการส่งสารที่ทรงพลังซึ่งกระตุ้นให้พวกเขาคิดถึงสิ่งที่กำลังทำและเปลี่ยนแปลงมัน 

วิธีการที่ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าได้ผลในการส่งเสริมการล้างมือ ได้แก่:

• ละคร การแสดง การเต้นรำ
• เพลง
• หุ่น
• Clowns
• เกม
• การแจกโปสเตอร์หรือใบปลิวแบบถึงบ้าน
• การสาธิต

สถานที่สำหรับการส่งเสริมการล้างมือ ได้แก่:

• โรงเรียน
• สถานที่สักการะ
• ศูนย์ชุมชน
• พื้นที่ตลาด
• ศูนย์สุขภาพ / คลินิก
• ในบ้าน

โดยสรุปแล้วเกณฑ์สำคัญสำหรับอุปกรณ์ล้างมือที่เหมาะสมที่สุด ได้แก่:

• ต้นทุนการผลิตต่ำ
• น้ำหนักเบา/พกพาสะดวก
• แข็งแรง/ทนทาน
• การอนุรักษ์น้ำอย่างสูง
• สามารถทำซ้ำได้ในระดับท้องถิ่น
• ใช้ได้ทั้งชายและหญิง และเหมาะสำหรับทุกวัย
• ใช้งานง่าย
• ตระหนักถึงความพิการ
• ป้องกันการโจรกรรม
• ความถี่ในการเติมน้ำสูงสุดไม่เกินสองครั้งต่อวัน
• เหมาะสมกับวัฒนธรรมและเป็นที่ยอมรับของชุมชน

อย่างน้อยที่สุด…

• ห้องสุขาในอาคารทุกแห่งที่สร้างโดย Oxfam ต้องมีสิ่งอำนวยความสะดวกในการล้างมือพร้อมสบู่หรือสารที่ใช้แทนสบู่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในระยะเฉียบพลันของการรับมือกับเหตุฉุกเฉิน
• ควรสร้างสถานที่ล้างมือสาธารณะเพื่อสร้างความตระหนักถึงความสำคัญของการล้างมือ และสถานที่สาธิตก็มีประโยชน์
• ควรให้ความสำคัญเป็นพิเศษกับเด็ก ๆ เนื่องจากเด็ก ๆ เป็นผู้ถ่ายทอดข้อมูลเกี่ยวกับการล้างมือให้แก่ครอบครัว การสาธิตและการติดตามผลในโรงเรียนเป็นประโยชน์ในการช่วยให้เด็ก ๆ เรียนรู้และฝึกฝนการล้างมืออย่างถูกวิธี
• การส่งเสริมการล้างมือควรคำนึงถึงบริบทต่างๆ เช่น พฤติกรรมของผู้คน วัฒนธรรม ปริมาณน้ำที่มีอยู่ เป็นต้น
• กลุ่มเปราะบาง เช่น ผู้พิการ หรือผู้ติดเชื้อเอชไอวีและเอดส์ จำเป็นต้องเข้าถึงสิ่งอำนวยความสะดวกในการล้างมือได้ง่ายเป็นพิเศษ
• กิจกรรมการติดตาม ประเมินผล และการเรียนรู้ต้องรวมถึงการประเมินการเปลี่ยนแปลงในพฤติกรรมการล้างมือและการใช้สิ่งอำนวยความสะดวกในการล้างมืออย่างเหมาะสม รายละเอียดเพิ่มเติมอยู่ในเอกสารข้อกำหนดขั้นต่ำด้านสุขอนามัยและน้ำดื่ม (WASH Minimum Requirement document) 

อ้างอิง

เอกสารข้อมูล WELL เกี่ยวกับผลกระทบต่อสุขภาพจากการล้างมือด้วยสบู่: http://www.lboro.ac.uk/well/resources/fact-sheets/fact-sheets-htm/Handwashing.htm 

http://www.humanitarianreform.org/Default.aspx?tabid=343นอกจากนี้ยังมีสื่อการฝึกอบรมและสื่อการสอนเกี่ยวกับการส่งเสริมสุขอนามัยในรูปแบบดีวีดี และยังมีหัวข้อที่เกี่ยวข้องบางส่วนในหัวข้อ "สิ่งที่ควรรู้" (ตอนที่ 1 จาก 3) เช่น มาตรการสำคัญในการป้องกันโรคท้องร่วง และการมีส่วนร่วมของชุมชนในการออกแบบสิ่งอำนวยความสะดวก

ตัวอย่างโปสเตอร์ขั้นตอนการล้างมือ: http://www.redcross.org/www-files/Documents/pdf/Preparedness/ScrubClubHandWashing.pdf

Luby S. et al (2004 ) 'ผลของการส่งเสริมการล้างมืออย่างเข้มข้นต่อโรคท้องร่วงในเด็กในชุมชนที่มีความเสี่ยงสูงในปากีสถาน: การทดลองแบบสุ่มควบคุม' วารสารสมาคมการแพทย์อเมริกัน 292 (14)

Bloomfield, SF และ Nath, KJ (2009) การใช้เถ้าและโคลนในการล้างมือในชุมชนที่มีรายได้น้อยการประชุมวิชาการนานาชาติว่าด้วยสุขอนามัยในครัวเรือน

Sphere Project (2011) กฎบัตรด้านมนุษยธรรมและมาตรฐานขั้นต่ำในการตอบสนองด้านมนุษยธรรมwww.sphereproject.org

Curtis, V. (2009) กรกฎาคม Soapbox จดหมายข่าวของความร่วมมือภาครัฐและเอกชนระดับโลกเพื่อการล้างมือด้วยสบู่⁸ Oxfam GB ข้อกำหนดขั้นต่ำในการส่งเสริมสุขอนามัยน้ำและสุขาภิบาล (MR WASH) ดู Oxfam GB O Drive

หากต้องการข้อมูลและคำแนะนำเพิ่มเติม โปรดติดต่อที่ปรึกษาด้านการส่งเสริมสุขภาพของแผนกภูมิภาคหรือแผนกช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม