Kuyendetsa Magalimoto Oyendera Madzi Pa Nthawi Yachilala

Introduction

Kuyendetsa galimoto yonyamula madzi mwadzidzidzi (EWT) nthawi zambiri ndi njira yopulumukirako kwakanthawi kochepa yomwe imagwiritsidwa ntchito kuphimba kusokonekera kwa ntchito yamadzi kapena kupeza madzi okwanira kuti akwaniritse zofunikira pa moyo. 

Ngakhale kuti kuchita mbali yoyenera poyankha ngati kwagwiritsidwa ntchito moyenera, m'malo ouma ndi ouma pang'ono (ASALs) kum'mawa kwa Africa, kuyendetsa madzi m'malo odzidzimutsa nthawi zambiri kumakhala ndi gawo losiyana kwambiri, monga njira yothanirana ndi mavuto m'miyoyo ya tsiku ndi tsiku ya anthu ambiri. 

EWT yakhala chithandizo cha anthu pafupifupi chaka chilichonse pakati pa mabungwe othandizira mu ASALs. Kuphatikiza apo, msika wokwera kwambiri wamalonda wonyamula madzi ulipo m'malo ambiri kuti uthandize anthu ndi abusa omwe alibe madzi okhazikika. Kuwonjezera pa kusowa kwa madzi komwe kumachitika chifukwa cha nyengo, pali zinthu zina zomwe zimayambitsa EWT:

• Machitidwe oipa okhala m'dziko omwe amayendetsedwa ndi zofuna za andale;
• Kupangidwa kwa Maboma ambiri atsopano omwe akufunika kukhazikitsidwa kwa malo atsopano oyendetsera ntchito, ngakhale m'malo opanda magwero odalirika a madzi;
• Zofuna zamalonda za amalonda;
• Kusowa njira zanthawi yayitali zopezera madzi odalirika/okwanira mu ASALs;
• Kuwonongeka kwa mabowo pafupipafupi;
• Matenda odalira anthu m'madera osiyanasiyana.  

Pogwira ntchito mu ASALs, ndikofunikira kumvetsetsa kusiyana pakati pa chilala ndi kuuma. Chilala chimasiyana ndi masoka ena achilengedwe chifukwa sichili ndi tanthauzo lapadziko lonse - ndi chigawo chokha komanso zotsatira zake. Chilala nthawi zambiri chimatanthauzidwa ngati "nthawi ya nyengo youma kwambiri yokwanira kuchititsa kusalinganika kwakukulu kwa madzi" (NOAA). Ndi chochitika chachilengedwe chakanthawi komanso chobwerezabwereza chomwe ndi gawo lachilengedwe la nyengo, lomwe chiyambi chake ndi mapeto ake zimakhala zovuta kuzizindikira.  

Kuuma ndi chizindikiro chokhazikika cha nyengo, chomwe chimatanthauzidwa kuti "mlingo umene nyengo ilibe chinyezi chothandiza komanso cholimbikitsa moyo" (Glossary of Meteorology, American Meteorological Society).  

Mwachidule - chilala chimayambitsa kusowa kwa madzi kwakanthawi, pomwe kuuma ndi mkhalidwe wa kusowa kwa madzi kosatha. Ambiri mwa anthu a ku Horn of Africa ali ndi ASAL, ndipo motero amavutika ndi kusowa kwa madzi kosatha. Mwachikhalidwe, anthu m'madera awa akhala akukhala m'mikhalidwe imeneyi mwa kukhala ndi moyo woyendayenda kapena wosakhazikika - kusamukira ndi ziweto zawo nthawi ndi nthawi kufunafuna madzi ndi msipu, ndikukhala ndi moyo womwe nthawi zambiri umafuna kuyenda mtunda wa makilomita 20 nthawi zonse kuti akapeze madzi; izi ndi njira zothanirana ndi vutoli zomwe zathandiza anthuwa kukhala ndi moyo m'malo osowa a ASAL.  

Kodi ndi liti pamene kukwera magalimoto amadzi mwadzidzidzi kuli koyenera?

Kuyendetsa magalimoto amadzi kuyenera kukhala njira yomaliza yopezera madzi mwadzidzidzi nthawi ya chilala. Mafunso angapo ofunikira ayenera kuganiziridwa panthawi yokonzekera yankho ladzidzidzi kuti azindikire njira yoyenera yothanirana ndi vutoli:

• Kodi anthu omwe akufunidwa nthawi zambiri amapeza bwanji madzi nthawi yachilimwe? Kodi pali njira zomwe zilipo zothanirana ndi vutoli zomwe zingathandizidwe/kulimbikitsidwe?
• Ngati EWT ikufuna kuyang'ana kwambiri madera odyetsera ziweto okhala ndi anthu okhazikika, kodi pali chiopsezo choyambitsa kudyetsera ziweto mopitirira muyeso m'malo odyetsera ziweto nthawi yamvula (makamaka pafupi ndi malo ogawa ziweto za EWT)?
• Kodi EWT ipereka chithandizo kwa anthu osakhalitsa omwe akuyenda m'madera ozungulira pogwiritsa ntchito madzi kupita kumadera akutali odyetserako ziweto kuti athandize kufalitsa mphamvu pa zachilengedwe zomwe sizikupezeka?
• Kodi kuchuluka kwa mabowo m'mabowo okwanira kukwaniritsa zosowa za madzi za magalimoto onyamula madzi kuwonjezera pa ogwiritsa ntchito tsiku ndi tsiku?

• Kodi EWT idzakhudza machitidwe osamukira kwa abusa? 
• Kodi anthu ndi madera omwe ali pachiwopsezo chachikulu sadzayang'aniridwa mokwanira chifukwa cha mavuto a misewu? 

Chithunzi 1 ndi mtengo wosankha womwe ukuwonetsa momwe mungasankhire nthawi yomwe EWT ndiyo njira yoyenera yoyankhira, komanso nthawi yomwe njira ina ndiyo yoyenera.

*Kutha kumatanthauza: kuchuluka, momwe magalimoto oyendera madzi alili komanso mphamvu ya magalimoto oyendera madzi omwe alipo pamsika; kuchuluka ndi kufalikira kwa malo osungira madzi omwe angagwiritsidwe ntchito poyendetsa magalimoto oyendera madzi; mphamvu ya magalimoto oyendera madzi kuti afikire madera omwe akufunidwa. Kuti mudziwe zambiri za kuwunika mphamvu ya msika, onani Zida Zogwiritsira Ntchito Mapu ndi Kusanthula Zadzidzidzi (EMMA) ndi lipoti la Machitidwe a Msika wa Magalimoto Oyendera Madzi ku Harshin, Ethiopia (onani gawo la Zolemba).

Kuphatikiza apo, nthawi yomwe ingachitike poyendetsa magalimoto amadzi iyenera kuganiziridwa mosamala. Bungwe la Food and Agricultural Organization of the United Nations (FAO) lapanga "makalendala amavuto" m'maiko ambiri omwe akuvutika ndi chilala chozungulira (chitsanzo chabwino cha izi ndi "mapu amisewu" omwe adapangidwa ndi FAO Ethiopia Agricultural Task Force, m'madera omwe akhudzidwa ndi chilala ku Ethiopia); cholinga cha makalendala awa ndikuwonetsa nthawi yoyenera yochitirapo kanthu pa chilala. Zochita zonse zomwe zingatheke ziyenera kufufuzidwa mogwirizana ndi kalendala ya nyengo ya anthu kuti adziwe nthawi yoyenera yoyambira ndi kutha kwa njira zodziwikiratu zadzidzidzi monga Cash for Work, kukonzanso/kukonza malo osungira madzi, kupanga malo osungira madzi, magalimoto amadzi, ndi zina zotero.  

Zofunikira zaukadaulo

Kuchuluka kwa madzi

Ngakhale kuti SPHERE imalimbikitsa malita 15 a madzi pa munthu aliyense patsiku kuti apeze madzi okwanira, anthu ambiri mu ASALs amamwa madzi ochepa kwambiri kuposa awa panthawi ya "nthawi zonse". Chizindikiro cha SPHERE ichi sichili chenicheni mu ASALs pazifukwa zotsatirazi: 

• Malinga ndi momwe zinthu zilili, n'zovuta kwambiri kuonetsetsa kuti malita 15 pa munthu aliyense patsiku aperekedwa m'madera omwe anthu ambiri ali ndi madzi ochepa;
• Malita 5/munthu/tsiku amaonedwa ngati chizindikiro chofunikira chopulumutsa moyo (SPHERE);
• Madzi akumwa ndi ophikira okha ndi omwe ayenera kuyikidwa patsogolo pa mapulogalamu a EWT.

Ndikofunikira kuti mauthenga onse olimbikitsa ukhondo asinthidwe kwambiri kuti zitsimikizire kuti palibe vuto lina lililonse pa kuchuluka kwa magalimoto onyamula madzi koma kulimbikitsabe njira zofunika kwambiri zaukhondo. Mauthenga atsopano ofunikira a ukhondo ayenera kupangidwa mogwirizana ndi kusowa kwa madzi kuti ayang'ane kwambiri khalidwe labwino la ukhondo popanda kugwiritsa ntchito madzi mopitirira muyeso (monga kutsuka manja ndi phulusa/mchenga, kupeza momwe anthu ammudzi angasungire aukhondo pogwiritsa ntchito masamba achikhalidwe/mafuta a nyama, kugwiritsa ntchito mchenga kuyeretsa ziwiya zophikira, ndi zina zotero). Kuwonjezera pa mauthenga, ndikofunikira kugwira ntchito ndi anthu omwe kale amagwiritsa ntchito njira zabwino kuti akhale "amithenga osintha" - chofunika kwambiri kuposa mauthenga okha ndicho chilimbikitso chogwiritsa ntchito mauthengawa.

Malangizo okhudza kuchuluka kwa madzi m'magalimoto onyamula madzi amasiyana, ngakhale kuti osachepera malita 5 pa munthu/tsiku ayenera kukhalabe cholinga chochepa kwambiri pa moyo ndi zosowa zaukhondo. Magulu a WASH mkati mwa Horn of Africa amalimbikitsa izi:

Kuchuluka kwa madzi operekedwa sikudalira kokha chizindikiro chomwe chavomerezedwa, komanso kuthekera konyamula madzi kupita kwa anthu omwe akhudzidwa kudzathandizanso kwambiri pa kuchuluka kwa madzi omwe aperekedwa kwa anthu omwe akufuna. Zina zomwe zingalepheretse kukwaniritsa kuchuluka kwa madzi komwe kwavomerezedwa kwa anthu ammudzi ndi izi: 

• mtunda kuchokera pamalo odzaza mafuta a tanker kupita pamalo ogawa mafuta; 
• chiwerengero cha malo osungira madzi omwe alipo kuti agwiritsidwe ntchito m'derali; 
• chiwerengero cha magalimoto oyendera madzi omwe alipo kuti abwerekedwe m'derali;
• malo osungiramo zinthu omwe alipo pamalo ogawa zinthu.

Khalidwe lamadzi 

Kutumiza madzi m'magalimoto akuluakulu ogwiritsira ntchito anthu kuyenera kupereka madzi abwino komanso ogwirizana ndi zizindikiro za SPHERE za ubwino wa madzi. Ubwino wa madzi umatsimikiziridwa potumiza madzi m'magalimoto akuluakulu ogwiritsira ntchito madzi mwadzidzidzi kudzera mu izi:

1. Kusankha malo opezera madzi odzazira tanker - malo osungira madzi omwe amapezeka m'malo osungira madzi m'malo osungira madzi a ASAL akuphatikizapo mabowo obowoledwa, madzi oyenda pamwamba (osonkhanitsidwa m'mabowo a nthaka, madamu a hafir, ma birkads, ndi zina zotero), ndi makina operekera madzi a m'matauni. Ubwino wa madzi a m'magwero osiyanasiyanawa umasiyana kwambiri. Ngakhale mabowo nthawi zambiri amapereka madzi abwino omwe angathe kupakidwa chlorine mosavuta kuti amwe, malo osungira madzi pamwamba nthawi zambiri amakhala ndi madzi omwe ndi ovunda kwambiri kuti madzi asapakidwe chlorine popanda kukonzedwa kale (kuundana/kutsekeka kapena kusefa).  
2. Chithandizo cha Madzi – madzi ayenera kuthiridwa chlorine kuti apange chlorine yotsala ya 0.5 mg/L panthawi yogwiritsidwa ntchito. Izi zitha kuchitika m'njira zosiyanasiyana:
   1. Kuthira chlorine pamadzi – kuyika chlorine m'thanki yamadzi yokha; ubwino wa njira iyi ndikuti madzi ambiri amatha kuyika chlorine mwachangu komanso mosavuta pogwiritsa ntchito HTH chlorine, ndipo madziwo amatha kugwiritsidwa ntchito nthawi yomweyo ndi omwe amalandira chithandizo akangotengedwa. Komabe, vuto lomwe lakhalapo m'mayankho ambiri a chilala ndi kukana kwa ogwira ntchito m'thanki yamadzi kulola kuyika chlorine m'thanki yachitsulo chifukwa cha dzimbiri la thankiyo.  
   2. Kuthira chlorine pamalo ogawa - kuyika chlorine pamalo ogawa madzi pomwe ogwira ntchito m'madera osiyanasiyana amawonjezera chlorine wofunikira m'madzi onyamula katundu, asanagawidwe. Izi zinachitika ku Wajir, Kenya panthawi ya chilala cha 2011. Mavuto omwe akukumana nawo ndi kuonetsetsa kuti mlingo wa chlorine ukuperekedwa mogwirizana ndi madzi omwe aperekedwa, komanso kutengera zofunikira zoyenera za mlingo.
   3. Kuthira mankhwala a chlorine m'nyumba - izi nthawi zambiri zimachitika kudzera mu kupereka ma Aquatabs kapena chinthu chofanana ndi chlorine chomwe chimatha kutsuka chidebe chimodzi cha madzi cha malita 20. Izi zachitika m'njira zomwe kuyika chlorine m'madzi komwe kumachokera sikunali kotheka. Kuyika chlorine m'madzi komwe kumachokera kapena m'thanki yamadzi kumakondedwa kuposa njira iyi chifukwa kuyika chlorine m'nyumba kumafuna zochita zina ndi zinthu zina monga:
      1. Kugawa kwa Aquatabs kwa ogwiritsa ntchito omwe akufuna;
      2. Kudziwitsa anthu za kugwiritsa ntchito Aquatabs;
      3. Kuyang'anira kugwiritsa ntchito bwino mankhwala pambuyo pogawa mankhwala ndi zotsalira za chlorine m'nyumba.

Kusungirako madzi

Kusunga madzi mosamala ndi chinthu chofunikira chomwe sichingakambiranedwe pamalo aliwonse ogawa madzi kuti:

• Kusunga madzi okwanira okwanira anthu kwa nthawi inayake;
• Pewani kuipitsidwa kwa madzi ndikusunga ubwino wa madzi;
• Pewani kusungunuka kwa madzi.

Ziwiya zosiyanasiyana zosungira madzi zingagwiritsidwe ntchito:

• Malo osungira madzi omwe alipo m'midzi (matanki amadzi opangidwa ndi miyala, matanki omwe amagwiritsidwa ntchito posonkhanitsa mvula padenga, ndi zina zotero) - izi ziyenera kuyikidwa patsogolo. Matanki ayenera kutsukidwa kaye ndikuyang'aniridwa kuti awone ngati awonongeka. Ubwino: alipo kale m'derali; angagwiritsidwe ntchito mwachangu. Zoyipa: akhoza kuwonongeka; sangakhale oyera kapena ophimbidwa; mphamvu yosungiramo zinthu siikwanira.
• Matanki apulasitiki - Mayiko ambiri ku HECA amagulitsa matanki apulasitiki opangidwa m'deralo (matanki a Roto omwe ndi chitsanzo ku East Africa) omwe amapezeka m'makulidwe osiyanasiyana kuyambira malita 1,000 mpaka 24,000. Matankiwo ndi osavuta kunyamula, olimba, otetezeka kusungira madzi akumwa ndipo amatha kuyikidwa mosavuta ndi mapaipi pamalo otulukira/olowera. Matanki amafunika kukwezedwa kuti madzi azitha kutengedwa kudzera pa mpopi. Mapaipi ndi ntchito ya mapaipi ziyenera kukhazikika mwamphamvu kuti thanki isawonongeke.  ubwino: imapezeka mosavuta m'misika yambiri; mtengo wake ndi wokwanira; ikhoza kusiyidwa ndi anthu ammudzi kapena mabungwe am'deralo pambuyo poti chithandizo chatha kuti chikhale chosungira madzi otetezeka kapena chosavuta kunyamula; chosavuta kunyamula.   kuipa: ngati pakufunika matanki ambiri, mtengo wake ukhoza kukhala wokwera kwambiri; ngakhale kuti matankiwo ndi opepuka, amatenga mphamvu zambiri kotero ndalama zoyendera zimatha kukhala zokwera kwambiri.
• Zikhodzodzo – zikhodzodzo zimatha kukonzedwa mwachangu kuti zigwiritsidwe ntchito pa magalimoto onyamula madzi, ngakhale kugula zinthu m'deralo kuli kovuta. Zikhodzodzo zinagwiritsidwa ntchito ku Wajir, Kenya mu 2011 chifukwa chakuti palibe sitima yamadzi yomwe inali ndi mapampu amadzi otulutsira madzi; madzi m'madera awa amatsitsidwa ndi mphamvu yokoka (nthawi zambiri kudzera mu chitoliro cha payipi). Malo ambiri okhala m'maderawa ali ndi matanki apulasitiki ogwirizana omwe amakwiriridwa pansi kuti alole kutsitsa madzi kudzera mu mphamvu yokoka kuchokera ku matanki amadzi; vuto la izi ndikuti pamwamba pa matankiwo amadulidwa ndikusiyidwa otseguka kuti madzi atulutsidwe ndi chingwe ndi chidebe chifukwa chotulukira madzi chimakwiriridwa. M'malo omwe munalibe matanki, zikhodzodzo (malita 5,000 - 10,000) zinayikidwa kuti zisungidwe madzi, kuti madzi atulutsidwe kuchokera ku matankiwo kudzera mu mphamvu yokoka. Chifukwa kutalika kwa matanki apulasitiki kumapitirira mamita awiri, kutsitsa madzi m'malo mwake sikukanatheka.  ubwino: zosavuta kunyamula, kukhazikitsa mwachangu, kusunga madzi bwino, zosavuta kulumikiza ku poyimikapo madzi.  kuipa: nthawi yogulira zinthu imatenga nthawi yayitali; ikhoza kuwonongeka mosavuta.
• Malo Osungirako Abusa Oyenda Panyanja – potumiza madzi kwa abusa oyenda, omwe mwina angakhale m'derali kwa kanthawi kochepa, kupereka malo osungiramo zinthu monga thanki yapulasitiki kapena chikhodzodzo sikungakhale kothandiza, chifukwa cha kufunika kwa magalimoto kupita kumalo osiyanasiyana kwa nthawi yayitali chifukwa anthu akuyenda. Njira zam'mbuyomu m'malo mwake zakumba mabowo pansi ndikuphimba ndi mapepala apulasitiki olemera kuti achepetse kuipitsidwa. Ngakhale kuti madzi anali otsegukabe kuti aipitsidwe, cholinga chake chinali kuyesa kuchepetsa zoopsa zaumoyo wa anthu popewa kutayikira kwambiri kudzera m'mphepete mwa bowolo, kuti apewe kutuluka kwa madzi, kutengera mtundu wa nthaka, komanso kapena kusungunuka kwa madzi akaphimbidwa.  
• Malo Osungira Zinthu Pakhomo - mabanja amafunika malo okwanira osungiramo madzi m'zidebe zotetezeka kuti asunge, osachepera, kuchuluka kwa madzi omwe ali oyenera kutola pa nthawi iliyonse yoperekera madzi.  

Kufalitsa

Chidebe chilichonse chosungira madzi chiyenera kukhala ndi njira yaukhondo yosonkhanitsira madzi. Izi zimachitika bwino polumikiza thanki ku choyimitsira madzi (choyimitsira madzi cha Oxfam kapena chipangizo chopangidwa m'deralo). Izi ndizofunikira kuti:

• Pewani kuipitsidwa pamene mukusonkhanitsa madzi;
• Pewani mizere yayitali nthawi yosonkhanitsa zinthu.

Ziwiya zonse zosungiramo madzi ziyenera kukwezedwa pa mtunda wa 1-1.5m kuti madzi aziyenda bwino kupita ku malo opopera madzi. Vuto limakhalapo pamene matanki obisika pansi pa nthaka/omwe ali pansi pa nthaka akugwiritsidwa ntchito posungira madzi; pankhaniyi, njira yotulutsira madzi iyenera kupangidwa kuti ichepetse chiopsezo cha kuipitsidwa:

• Kugwiritsa ntchito pampu yamanja;
• Chidebe/chingwe choyeretsedwa/chotetezedwa ku matenda nthawi zonse;
• Kulekanitsa anthu/zinyama ndi malo olowera;
• Njira zodzitetezera kuti zichepetse chiopsezo cha dothi/zodetsa/zina zotero kulowa m'chombo chosungiramo zinthu.

Kugwiritsa ntchito anthu ndi ziweto

Kuyendetsa galimoto zamadzi ndi njira yokwera mtengo komanso yosakhazikika, yomwe imagwiritsidwa ntchito ngati njira yopulumutsira miyoyo yokha. Motero, Oxfam imapereka magalimoto amadzi okha kuti apulumuke ndipo sipereka magalimoto amadzi kuti akwaniritse zosowa za ziweto . Bungwe la DPPB Somali Region & Ethiopia WASH Cluster “Malangizo a Kuyendetsa Galimoto Zadzidzidzi” limati:

Chifukwa chosayenera kuyika ziweto m'malo onyamula madzi ndi izi:

• Ngati ziweto sizili ndi udzu wokwanira, ndiye kuti kupereka madzi kwa ziweto sikutsimikizira kuti zikukhala ndi moyo, chifukwa zosowa zawo za chakudya sizikukwaniritsidwa;
• Mtengo wosinthira chiweto nthawi zambiri umapitirira mtengo wogwiritsa ntchito magalimoto onyamula madzi kwa nthawi yayitali (poganiza kuti kuchotsa ndi kusunganso ziweto moyenera kudzachitika).

Ngati kupereka madzi kwa ziweto kukuonedwa kuti ndi cholinga, njira ina monga thandizo la mafuta ku mabowo ang'onoang'ono ingagwiritsidwe ntchito kukwaniritsa izi (onani Mafuta ndi Ndalama Zothandizira ku Mabowo mu gawo la Njira Zina Zosagwiritsa Ntchito EWT ndi Phunziro la Nkhani pa Wajir, Kenya Chilala ).

Kuwongolera

Akangovomerezana za njira yopezera chithandizo chadzidzidzi cha magalimoto onyamula madzi, cholinga chotsatira ndi kupeza anthu opindula. Pamene madzi akusowa kwambiri, nthawi zina cholinga chachikulu ndi kupeza anthu onse. Nthawi zina (makamaka kumayambiriro kwa chilala), ndi gawo limodzi lokha la anthu omwe angathandizidwe.  

Mafunso otsatirawa ayenera kuganiziridwa musanayambe ntchito:

• Mtunda umene anthu ammudzi ayenera kuyenda kuti akapeze madzi nthawi zonse;
• Mtunda umene anthu ammudzi ayenera kuyenda panthawi ya chilala
• Kodi gwero la madzi lasintha m'masabata angapo apitawa - mwachitsanzo, kodi madzi ake ndi amchere kwambiri, kodi kuchuluka kwa madzi kwachepa, kodi gwero lake lauma kwathunthu?
• Kodi njira yothanirana ndi vutoli ingagwiritsidwe ntchito bwanji ngati palibe magalimoto oyendetsa madzi omwe agwiritsidwa ntchito?
• Kodi anthu ammudzi adakwanitsa bwanji nyengo yachilimwe yapitayi?
• Kodi anthu ammudzi ali ndi mwayi wogula madzi kwa ogulitsa madzi achinsinsi?

Kuwunika & Kukonzekera

Kuyendetsa madzi m'galimoto ndi njira yosatetezeka yoyendetsera madzi. Kuwonjezera pa kuwonongeka ngati pali mikangano m'derali, EWT ili pachiwopsezo osati kokha chifukwa cha kusatetezeka komanso chifukwa cha kuona chitetezo. EWT ndi njira yowopsa kwambiri kwa bungwe lomwe cholinga chake ndi kupereka madzi mosasinthasintha.

Pokonzekera njira yoyendetsera ntchito yonyamula anthu m'madzi, mfundo zotsatirazi ziyenera kutsatiridwa musanayambe ntchito:

1. Mndandanda wa malo omwe akuyenera kulandira madzi. Kuwunika kulikonse kwa malo kuyenera kuphatikizapo:
   1. Chiwerengero cha opindula omwe akufuna kuthandizidwa (bulangeti kapena magulu enaake omwe akufuna kuthandizidwa);
   2. Malo osungira madzi omwe alipo kale ndi momwe alili;
   3. Ma coordinates a GPS a malo;
   4. Kutalikirana ndi gwero la madzi lapafupi;
   5. Malo osungira madzi kapena malo ena osonkhanitsira madzi m'derali.
   6. Kupezeka kwa ochita sewero ena;
   7. Kodi pali thandizo la boma kapena mabungwe omwe si aboma pankhani yonyamula madzi m'malole?
2. Kuwunika ndi kusankha magwero a madzi omwe angakhalepo. Kuphatikizapo:
   1. Mphamvu yopangira madzi odzaza ndi tanker (malita/tsiku) - kuchuluka kwa madzi m'chitsime ndi mphamvu ya zida zopopera;
   2. Kufunika kwa madzi komwe kulipo panopa (chiwerengero cha ogwiritsa ntchito ndi kuchuluka komwe kumaperekedwa patsiku) ndi kufunikira kowonjezera komwe anthu am'deralo akufuna panthawi yomwe akuyenera kugwiritsa ntchito - sakufuna "kupitirira" malo osungira madzi ndikuchepetsa mwayi wopeza madzi kwa ogwiritsa ntchito am'deralo. Chofunika kwambiri chiyenera kukhala kupewa kuwononga chitetezo cha madzi kwa anthu omwe ali pamadzi; sayenera kulipira ndalama za pulogalamu ya EWT.
   3. Malo osungira madzi alipo pamalo osungira madzi ndipo ayenera kupereka mphamvu yowonjezera yopopera yomwe ikuganiziridwa panthawi yomwe ikuperekedwa.
   4. Chiwerengero cha maola ogwirira ntchito omwe ikugwira ntchito pakadali pano.
   5. Nthawi yomwe ilipo pano pamzere pamalo otsetsereka madzi:
      1. Kodi anthu akuyembekezera kulandira madzi kwa nthawi yayitali bwanji?
      2. Kodi galimoto yonyamula madzi ikanadikira nthawi yayitali bwanji kuti ilandire madzi?
   6. Kupezeka kwa zida zopopera zomwe sizikugwedezeka, komanso zida zosinthira mwachangu komanso makanika/akatswiri okonza ndi kukonza. Ndikofunikira kuganizira za njira zothandizira kukonza ndi kukonza panthawi yomwe mwapereka malingaliro - magulu oyankha mwachangu, zida zosinthira mwachangu, makanika oyang'anira ntchito zonyamula katundu kuti atsimikizire kuti zinthu zikuyenda bwino. 
   7. Njira yopewera kuipitsidwa kwa madzi - kuyima molimba, mafelemu oimitsa mapaipi operekera madzi. 
3. Kuwunika msika wa sitima yamadzi yamalonda ndi mayendedwe. Kuphatikiza:
   1. Chiwerengero cha matanki amadzi omwe alipo ndi kuchuluka kwawo;
   2. Mkhalidwe wa magalimoto oyendera madzi:
      1. Kodi thankiyo ndi yotetezeka kusungiramo madzi abwino (yomwe kale sinkagwiritsidwa ntchito ngati mafuta; ndi yoyera komanso yopanda dzimbiri; ndi zina zotero).
      2. Kodi sitima yapamadzi imasamalidwa bwino ndipo imatha kutumiza katundu m'misewu yomwe ikuyembekezeka kuyendetsa?
      3. Kodi woyendetsa magalimoto amadzi ali ndi zida zokwanira komanso amatha kugwiritsa ntchito pampu yochotsera madzi omwe anyamulidwa?
   3. Chiwerengero cha magalimoto okhala ndi mabedi aatali omwe alipo ndi kuchuluka kwawo:
      1. Mkhalidwe wa magalimoto (monga momwe zilili ndi b.ii pamwambapa);
      2. Kodi adzanyamula bwanji madzi? Thanki ya pulasitiki, chikhodzodzo, ndi zina zotero.
   4. Kodi galimoto ili ndi mapampu ndi mapaipi oti azitha kupopa? Kodi izi ziyenera kugulitsidwa?
   5. Kuvomerezeka kwa galimoto:
      1. Kodi kulembetsa galimoto kwatha ndipo kwasinthidwa?
      2. Kodi woyendetsa galimotoyo ali ndi chilolezo choyendetsa galimoto cha mtundu uwu?
      3. Kodi msewu wa magalimoto ndi woyenera malinga ndi malamulo a mayendedwe am'deralo (magetsi ogwirira ntchito, matayala okwanira, ndi zina zotero)?
   6. Zomwe zidachitika kale - kodi galimoto iyi idagwirapo ntchito yonyamula anthu m'madzi?

4. Kupanga dongosolo la magalimoto oyendetsa madzi, lomwe lidzaphatikizapo:
   1. Kuchuluka kwa madzi komwe kumafunika pamalo aliwonse;
   2. Maulendo ndi nthawi yoyerekeza yoyendera kuchokera ku gwero la madzi kupita ku malo ogawa madzi;
   3. Nthawi yokwanira yodzaza madzi (kumene madzi amachokera komanso pamalo ogawa madzi);
   4. Malo osungiramo zinthu omwe alipo kale komanso zofunikira zina zosungiramo zinthu;
   5. Kuchuluka kwa matanki amadzi;
   6. Njira zotetezera thanzi ndi thanzi pamalo opezera madzi ndi malo ogawa madzi (zoyenera kugwiritsidwa ntchito kwa ogwira ntchito m'mabowo amadzi, magalimoto onyamula madzi, ndi ogwira ntchito pamalo ogawa madzi). 
5. Deta iyi imasonkhanitsidwa pamodzi mu dongosolo (kapena pogwiritsa ntchito pulogalamu monga Google Earth) monga chitsanzo ichi:

Kuchokera mu dongosololi, ndondomeko yotumizira katundu ya thanki/galimoto iliyonse yogulitsa madzi yomwe yavomerezedwa ikhoza kupangidwa.

6. Kupanga Njira Zoyang'anira ndi Kuyang'anira Kutumiza - njira ziyenera kukhazikitsidwa kuti zitsimikizire kuti kutumiza kumachitika munthawi yake, kuti anthu omwe ali pachiwopsezo kwambiri m'derali alandire komanso kuchuluka ndi khalidwe loyenera laperekedwa.
   1. Kuonetsetsa kuti madzi aperekedwa – pali njira zosiyanasiyana zotsimikizira kuti madzi aperekedwa, kaya payekha kapena pamodzi:
      1. Mabilo Olowera Madzi – galimoto iliyonse yamadzi imakhala ndi buku la mabilo atatu. Kope limodzi limasiyidwa ndi woyendetsa chitsime akadzaza thanki; kope limodzi limaperekedwa ku malo ofunikira pamalo ogawa madzi akaperekedwa m'chombo chosungiramo; kope limodzi limatsala ndi woyendetsa galimoto kuti alipereke kwa OGB.
      2. Oyang'anira - anthu omwe amaonetsetsa kuti madzi aperekedwa. Awa akhoza kukhala anthu ammudzi kapena ogwira ntchito yolembedwa ntchito; odzipereka kapena ogwira ntchito wamba. Akhoza kuyikidwa pamalo oyambira madzi ndi/kapena pamalo ogawa madzi, kapena akhoza kuyenda ndi matanki amadzi. Amasunga zolemba za madzi omwe atumizidwa ndikupereka lipoti la madzi omwe sanaperekedwe ndi/kapena omwe sanakwaniritse zofunikira zomwe adagwirizana (kuchuluka kapena mtundu wa madzi, nthawi yotumizira, ndi zina zotero).  
      3. Ma voucha - ma voucha amatha kuperekedwa kwa chowunikira chomwe chili pamalo ogawa katundu. Voucha imasainidwa ndikuperekedwa kwa woyendetsa galimoto ikafika bwino; ma voucha amaperekedwa ku Oxfam kuti alipire.

Njira

Magalimoto onyamula madzi akulunjika kwa abusa oyenda (madzi aulere)

Ngakhale kuti kutumiza magalimoto onyamula madzi kupita kumadera okhala anthu ambiri kwakhala kukukonzedwa pano, a ASAL ndi kwawo kwa abusa ambiri osamukasamuka omwe nthawi zambiri amapindula ndi chilala komanso, makamaka, kutumiza magalimoto onyamula madzi mwadzidzidzi.  

Kutumiza madzi m'magalimoto oyenda ndi madzi kwa abusa kumaphatikizapo kutumiza madzi kumalo osakhalitsa m'njira zosamukira za abusa. Madzi awa amatumizidwa ku matanki osungiramo pulasitiki kapena, pamene madzi ali ochepa ndipo malowo ndi akanthawi kochepa (masiku ochepa), mabowo amakumbidwa ndikukutidwa ndi pulasitiki kuti asunge madziwo. Izi zidachitika ndi Oxfam GB ku Kenya mu 2008 - njira yolowererapo inali yotumiza madzi kumalo osakhalitsa kuti: 

• kuthandizira njira zachikhalidwe zothanirana ndi abusa (monga njira zosamukira);
• kuchepetsa chiopsezo cha kuwonongeka kwa chilengedwe (monga kudyetsa ziweto mopitirira muyeso) mwa kuchepetsa kuchuluka kwa anthu ndi ziweto m'mabowo ochepa okhazikika komanso malo ogawa madzi m'malo okhazikika okhala anthu. 

Magalimoto onyamula madzi akulunjika kumidzi (madzi aulere) 

Izi zikuphatikizapo kutumiza madzi m'malo okhazikika omwe alibe madzi okhazikika. Mu njira imeneyi, Oxfam imagwira ntchito mwachindunji ndi ma tanker/ma truck kuti apereke madzi okwanira ku malo ogawa madzi omwe atchulidwa. Oxfam imalipira madzi (nthawi zambiri amagulidwa m'mabowo) komanso imalipira mayendedwe (ma tanker/ma truck) kuti apereke madziwo. Madzi amaperekedwa kwaulere kwa opindula. Kukambirana pafupipafupi ndi opindula omwe akufuna kuthandizidwa ndikofunikira kuti zitsimikizire kuti kupeza madziwo ndi kwaulere.

Kupereka Madzi kudzera mu Ma Voucher

Kupereka madzi kudzera mu ma voucha ndi njira yomwe ingagwiritsidwe ntchito m'madera omwe kuli msika wamalonda wa magalimoto onyamula madzi. Mwachitsanzo, m'madera ena a Somalia, Kenya ndi Ethiopia, madera ena omwe madzi awo ndi ochepa nthawi zambiri amasonkhanitsa zinthu zawo kuti agule madzi kuchokera ku matanki amadzi oyenda. Ma voucha osindikizidwa kale amaperekedwa kwa opindula omwe akufuna, omwe amawomboledwa ndi ogulitsa madzi awo wamba kuti apeze madzi enaake. Ma voucha amatha kugwiritsidwa ntchito kamodzi kapena kawiri. Malipiro otumizira ndalama amaperekedwa kwa ogulitsa amalonda motsutsana ndi ma voucha omwe aperekedwa.  

Ubwino wa dongosolo la ma voucher ndi awa:

• Kugwiritsa ntchito msika wamalonda womwe ulipo kale – pogwiritsa ntchito ogulitsa malonda omwe alipo omwe anthu ambiri amagwiritsa ntchito, mabizinesi am'deralo okhala ndi matanki amadzi amathandizidwa ndikulimbikitsidwa. Kutuluka mu njirayi ndikosavuta, chifukwa matanki amadzi amalonda akadalipo m'derali kwa iwo omwe akufuna kupitiliza kugula madzi.  
• Kuwongola bwino – m'njira zomwe sizikufunidwa kuti zigwiritsidwe ntchito pofufuza madzi, anthu okhawo omwe akufunidwa ndi omwe amapatsidwa ma voucher. Mu njira yoyendetsera madzi mwachindunji, zimakhala zovuta kwambiri kuonetsetsa kuti anthu okhawo omwe akufunidwa ndi omwe akupeza madzi operekedwa. Nthawi zina voucher ikatayika kapena kubedwa, njira yotsimikizira ikhoza kukhazikitsidwa, pofunsa munthu amene akufunidwayo funso limodzi mwa mafunso achinsinsi omwe adakonzedwa kale (monga momwe anthu aku Turkana alili ndi mafunso atatu achinsinsi). 
• Kugwiritsa Ntchito Kwambiri – opindula ndi ma voucher amalandira madzi pamitengo yomwe ilipo pamsika. Njira zoyendetsera mwachindunji magalimoto onyamula madzi, momwe mabungwe omwe siaboma amalemba ntchito mwachindunji magalimoto ambiri onyamula madzi, nthawi zambiri zimasokoneza mitengo yamsika yamadzi ndikukweza mitengo kwa iwo omwe nthawi zambiri amafuna kupitiliza kugula madzi.  
• Kuwunika Koyenera ndi Kosavuta - chiwerengero cha mavocha omwe asonkhanitsidwa chikuwonetsa momwe madzi akusonkhanitsidwira. Mavocha okhawo akhoza kukhala ndi chidziwitso cha omwe apindula kuti azitha kuyang'anira kusonkhanitsa madzi payekhapayekha. Kuwunika ubwino wa madzi (kuchuluka kwa chlorine wotsalira) kukufunikabe kuyang'aniridwa mokwanira ndipo sikuyenera kuiwalika.
• Kusankha Kwambiri kwa Opindula –opindula nawonso angasankhe momwe akufuna kugwiritsira ntchito kapena kugawa madzi awo – kupereka kwa achibale awo, ziweto, anansi, ndi zina zotero.  

Pangano la mgwirizano pakati pa Oxfam ndi wopereka chithandizo liyenera kufotokoza izi:

• Kuchuluka kwa madzi oti aperekedwe;
• Ubwino wa madzi oti aperekedwe (gwero la madzi, chithandizo chilichonse chofunikira, ndi zina zotero);
• Kuchuluka kwa madzi omwe amaperekedwa kuti opindula alandire madzi nthawi yake.  

Kuti mudziwe zambiri, onani Malangizo a Somalia WASH Cluster for Water Provision through Vouchers (2011).

Njira Zina Zosagwiritsa Ntchito Magalimoto Oyendera Madzi

Kukonzanso/Kukonza Magwero a Madzi Omwe Alipo

M'madera omwe muli malo osungira madzi omwe sakugwira ntchito, kukonza ndi kukonza malowa kuyenera kukhala patsogolo.  

Ndalama Zothandizira Mafuta ndi Ndalama ku Mabowole

M'madera omwe anthu ali ndi mwayi wopeza madzi ogulitsidwa m'mabowo koma mphamvu yogulira yatsika, ndalama zothandizira (nthawi zambiri mafuta) zitha kuperekedwa ku mabungwe oyang'anira mabowo kuti achepetse mtengo wa madzi kwa makasitomala, kapena ngakhale kuwapereka kwaulere panthawi yamavuto aakulu. Cholinga chake ndikusunga mtengo wa madzi pamtengo womwe anthu omwe akufuna kugula angakwanitse, kapena kuwapereka kwaulere panthawi yamavuto aakulu. Kupereka mafuta aulere, omwe angatanthauzidwe ngati kupereka madzi aulere, kumafuna njira yoyendetsera bwino. Izi zitha kukhala zokhudzana ndi mvula yomwe ikubwera, kapena kuphatikiza mafuta aulere pamodzi ndi ntchito zopezera ndalama, kuchotsa madzi (ngati kuli koyenera) ndi ndalama kudzera mu ma voucher, ndalama zogwirira ntchito ndi zina zotero. Iyi nthawi zambiri ndi njira yomwe imakonda kwambiri pomwe zosowa zamadzi za abusa oyenda ndizovuta.

Zofunikira :

• Malo okwanira amadzi omwe ali patali ndi anthu omwe akufuna kuwapeza;
• Anthu omwe akufuna thandizo ali ndi ndalama zogulira madzi pamtengo wothandizidwa;  
• Mgwirizano ndi dongosolo la kasamalidwe ka mabowo pa mtengo wothandizidwa wa madzi.
• Kuyang'anira ndi Kuyang'anira Ufulu - kuyankhulana pafupipafupi kuti atsimikizire kuti madzi akupezeka kwaulere.

Mabowole Osayembekezereka

Mabowo obwera mwadzidzidzi ndi mabowo obowoledwa m'malo akutali odyetsera ziweto okhala ndi udzu wabwino koma madzi osakwanira, kapena madera omwe ali ndi vuto la kusowa kwa madzi kwambiri nthawi ya chilala. Mabowo amenewa amangogwiritsidwa ntchito nthawi ya chilala kuti akwaniritse kufunikira kwakukulu kwa abusa (m'malo akutali odyetsera ziweto) kapena kukwaniritsa zofunikira za magalimoto onyamula madzi mwadzidzidzi. Kenako amachotsedwa nthawi yopanda chilala, chifukwa sayenera kugwiritsidwa ntchito ngati gwero la madzi lokhazikika, kuti asakope anthu okhala pafupi nawo ndikuwononga malo odyetsera ziweto. Akhoza kupangidwa mwachangu ndi pampu ndi jenereta nthawi yakusowa madzi ambiri.

kuipa:

• N'zovuta kukakamiza kugwetsa kwawo nthawi yomwe si nthawi ya chilala
• Nthawi zambiri andale amagwiritsa ntchito pofuna kukhazika madera.

Kukonza Magwero a Madzi a Pansi pa Dziko 

Kupanga magwero a madzi apansi panthaka m'madera omwe mvula siingatheke kungakhale njira ina, ndipo nthawi zina, njira yotsika mtengo yoperekera madzi. Mwachitsanzo, kumanga mabowo okhala ndi makina opopera madzi nthawi zambiri kumakhala kotsika mtengo kuposa ntchito yayikulu yonyamula madzi. Mabowo amatha kuyikidwa m'malo omwe malo osungira madzi okhazikika ndi ochepa, m'malo ofunikira kwambiri m'njira zofunika kwambiri zosamukira abusa, kapena m'malo ofunikira kwambiri zomwe zingachepetse mtunda wonyamula madzi.  

Zofunikira pakukula kwa madzi apansi panthaka zikuphatikizapo mphamvu zokwanira za madzi apansi panthaka (nthawi zambiri zimakhala vuto mu ASALs) ndi ubwino wokwanira wa madzi apansi panthaka (madera ofunikira a ASALs mu HECA ali ndi madzi apansi panthaka amchere). Ngakhale m'madera omwe madzi apansi panthaka ali ndi mphamvu zokwanira, kuboola mabowo ndi nkhani yovuta chifukwa cha mavuto awa:

• Kukhazikika kwa magwero a madzi kuyenera kuganiziridwa - osati pongogwira ntchito ndi kukonza, komanso pongokhudza magwero a madzi apansi panthaka - kuchuluka kwa madzi omwe angatulutsidwe poyerekeza ndi kubwezeretsanso madzi a m'madzi;
• Madzi a pansi pa nthaka m'madera ambiri a ASAL nthawi zambiri amakhala amchere; kusanthula bwino kwa madzi ndi nthaka kumafunika;
• Kupanga magwero a madzi apansi panthaka m'madera odyetsera ziweto kuyenera kukonzedwa mosamala malinga ndi kuyandikira kwawo malo odyetsera ziweto ndi njira zosamukira. Mabowo m'madera osiyanasiyana a ASALs mu HECA apangitsa kuti abusa azibweretsa ziweto zawo kumalo odyetsera ziweto, zomwe zimapangitsa kuti ziweto zidye kwambiri komanso kuwonongeka kwakukulu kwa malo odyetsera ziweto ozungulira. Pakhalanso milandu ya malo osungira madzi okhazikika awa omwe amalimbikitsa kukhazikika kwa abusa omwe kale anali oyendayenda. Malo ozungulira malo odyetsera ziweto (malo omwe kale ankagwiritsidwa ntchito ngati malo odyetsera ziweto/malo odyetsera ziweto) nawonso awonedwa. Mwachidule, kupangidwa kwa mabowo atsopano m'madera odyetsera ziweto kumafuna kukambirana kwakukulu ndi omwe akukhudzidwa nawo m'deralo, kumvetsetsa bwino momwe magulu osiyanasiyana a anthu amakhalira ndi moyo m'derali komanso malo oyenera oti ziweto zizimwetsera (monga mapoto a nthaka). 

Njira zina zopezera madzi apansi panthaka zomwe zingakhale zabwino kuposa kuboola mabowo ndi izi:

• Kuzama zitsime zomwe zilipo kale zokumba ndi manja;
• Kupanga zitsime zatsopano zokumbidwa ndi manja;
• Kupanga zitsime za m'mphepete mwa nyanja.

Ndalama zogwirira ntchito

M'madera omwe madzi amagulitsidwa m'masitolo koma anthu alibe mphamvu zogulira, ndalama zogulira ntchito (CFW) zingapereke ndalama kuti anthu apitirize kugula madzi m'njira yawo yachizolowezi. CFW iyenera kuyang'ana anthu omwe ali pachiwopsezo chachikulu, ndipo chofunikira kuti izi zitheke ndikukhala ndi ogulitsa madzi okwanira m'dera lomwe akuthandizidwa.  

Malangizo a Somalia WASH Cluster amalimbikitsa kuti CFW igwiritsidwe ntchito m'madera omwe kuli zomangamanga zamadzi kuti akonzenso (mabotolo amadzi, ma birkad, zitsime zosaya, ndi zina zotero) ndipo palibe magwero amadzi okhazikika. Mavuto ena omwe CFW ikukumana nawo omwe ali mu ASALs ndi awa:

• Chithandizo cha CFW chiyenera kuchitika munthawi yake - kumayambiriro kwa nthawi ya chilala pamene anthu akadali ndi mphamvu zogwirira ntchito, komanso pamene madzi akadalipo okwanira m'masitolo;
• Ma ASAL nthawi zambiri amakhala ndi anthu ochepa, ndipo malo ogwirira ntchito a CFW ayenera kuganiziridwa poganizira za kuyandikira kwawo kwa anthu omwe akufunidwa.

Njira zolimbikitsira thanzi la anthu makamaka pankhani yoyendetsa magalimoto amadzi 

Kulimbikitsa Umoyo Wabwino wa Anthu (PHP) m'nthawi ya chilala n'kovuta kwambiri, chifukwa kusowa kwa madzi kumalepheretsa kwambiri njira zaukhondo zomwe zingagwiritsidwe ntchito. Popeza anthu ambiri ali m'dera lalikulu, ndipo nthawi zina amakhala osamukasamuka pang'ono, kulankhulana ndi mauthenga ofunikira ndi vutonso.  

Pa njira zoyendetsera magalimoto onyamula madzi, ntchito zofunika kwambiri za PHP ziyenera kukhala zothandiza komanso zogwirizana ndi kusowa kwa madzi, ndikuyang'ana kwambiri zochita ndi machitidwe omwe angatheke kwa anthu omwe akufunidwa. Mauthenga ndi zochitika zazikulu zimayang'ana kwambiri unyolo wabwino wa madzi ndi ukhondo wa chilengedwe. Izi zikuphatikizapo:

• Kuyika mipanda yozungulira malo otsetsereka madzi pogwiritsa ntchito zipangizo zomwe zilipo m'deralo kuti ziweto zikhale patali;
• Ma kampeni oyeretsa malo ogawa madzi ndi nyumba;
• Kugwiritsa ntchito zidebe zosungira madzi zotetezeka;
• Kugwiritsa ntchito zidebe zosungira madzi abwino m'nyumba;
• Kukonza madzi m'nyumba (Aquatabs kapena zina zofanana) ngati madzi a chlorine sanagwiritsidwe ntchito pa gwero kapena m'chombo chosungiramo madzi.

Zochita zazikulu ndi izi:

• Kuyeretsa ndi kukonza matanki osungira madzi ambiri
• Ma kampeni oyeretsa zachilengedwe omwe amayang'ana kwambiri malo ogawa madzi, masukulu, zipatala ndi malo ochitira misonkhano ya anthu onse. Zida zoyeretsera zitha kuperekedwa pa ntchitoyi, ndipo ndi mwayi wopeza ndalama zothandizira ntchito;
• Kugawa zidebe zosungira madzi abwino; (pokhapokha ngati kuli koyenera kapena panthawi ya kufalikira kwa matenda otsegula m'mimba komwe zidebe zambiri zamadzi zili bwino kuti ziyeretsedwe bwino);
• Zochita ndi mauthenga okhudza kugwiritsa ntchito zimbudzi ziyenera kupewedwa panthawi ya chilala. Kusowa kwa zimbudzi m'madera amenewa ndi vuto lalikulu, ndipo kugwira ntchito kwake panthawi ya kusowa kwa madzi n'kokayikitsa. M'malo mwake, cholinga chiyenera kuyikidwa pakulimbikitsa kutaya ndowe mosamala kudzera m'njira zotsatirazi:
  • kukhala ndi malo olekanitsira anthu kuti achite chimbudzi;
  • kutsuka m'mimba kutali ndi madzi;
  • kuphimba ndowe ndi mchenga/dothi (njira ya mphaka);
  • kupewa kudya nyama m'malo omwe anthu achita chimbudzi. 
• Kutumiza mauthenga pogwiritsa ntchito madzi a m'galimoto imodzi okha pakumwa ndi kuphika kokha;
• Mauthenga okhudza chithandizo choyambirira cha kutsegula m'mimba, mwachitsanzo kukonzekera ndi kugwiritsa ntchito njira zothetsera shuga ndi mchere.

Popeza mauthenga ndi ovuta m'dera lomwe lili ndi anthu ambiri komanso lokhala ndi anthu ochepa, njira zotsatirazi ndi zoyenera kwa ASALs:

• Maulaliki a pa wailesi m'zilankhulo zakomweko;
• Kukulitsa luso la Community Own Resources Persons (CORPS) - mamembala a bungwe la ogwiritsa ntchito madzi, ogwira ntchito zaumoyo m'deralo, oyang'anira kutsatira madzi ndi othandizira kubereka mwachikhalidwe;
• Mauthenga opita kwa anthu omwe ali m'ndende komanso omwe ali pachiwopsezo chachikulu - malo ogawa chakudya, malo odyetsera, malo azaumoyo, masukulu, malo ogawa madzi, ndi zina zotero;

Chinsinsi cha kulimbikitsa thanzi la anthu onse si nkhani yokhayo ya mauthengawa, komanso chofunika kwambiri, cholinga chogwiritsa ntchito mauthengawa. Kuzindikira ndi kugwiritsa ntchito anthu ammudzi omwe akugwiritsa ntchito kale machitidwewa ndi gawo lofunika kwambiri pa kupambana kwa pulogalamu iliyonse ya PHP.

Kuwunika momwe ntchito za PHP zimakhudzira komanso momwe zimakhudzira anthu kumachitika m'njira zosiyanasiyana:

• Kugawa pambuyo pa NFI - nyumba ndi nyumba
• Ma FGD Opatukana
• Kuyang'anira ntchito zoyeretsa zachilengedwe mlungu uliwonse
• Kuyang'anitsitsa ukhondo pafupi ndi malo osungira madzi
• Kuyenda m'misewu yozungulira midzi ndi malo ogawa madzi.
• Kuwona momwe ziwiya zosungira madzi zilili, (zitini za jerry) pamlingo wa banja.
• Kutsatira mapulani a zochita pambuyo pophunzitsidwa ndi a CORPS omwe akuoneka kuti atenga udindo wawo pokonza kuyeretsa sabata iliyonse (kuzungulira malo osungira madzi, nyumba ndi zitini za ziwiya)
• Matenda okhudzana ndi WASH pamlingo wa anthu ammudzi. 
• Kusonkhanitsa deta ya matenda okhudzana ndi WASH (makamaka kutsegula m'mimba ndi malungo) - kuyambira Januwale mpaka pano - kuti adziwe zomwe zikuchitika ndikupanga njira zoyenera zothandizira

CHAKUDYA (ndi nkhani ya mapulogalamu akutali m'nkhani ya abusa)

Zochita/zizindikiro zomwe zimafunika kuyang'aniridwa pa nthawi yadzidzidzi yonyamula madzi ndi izi:

• Kupereka madzi - kuchuluka ndi nthawi yake;
• Kugwiritsa ntchito madzi m'nyumba (kuchuluka, kugwiritsa ntchito, ndi zina zotero);
• Kugawa madzi mofanana;
• Ubwino wa madzi;

Kutsatira pafupipafupi momwe anthu amapezera madzi kuyenera kuchitika kudzera m'maulendo apakhomo ndi ma FGD, malinga ndi jenda, gulu la anthu olemera, fuko lawo komanso udindo wawo pagulu (ngati n'kotheka).

Kuyang'anira Kutumiza Madzi:

Kuchuluka kwa madzi omwe aperekedwa, komanso nthawi yoperekera madzi, ndikofunikira kuti ziwunikiridwe bwino. Izi zitha kuyang'aniridwa kudzera m'njira zosiyanasiyana:

• Mapepala otumizira anthu madzi - makope operekedwa kwa: wogulitsa madzi (wogulitsa madzi kwa thanki yamadzi), woyendetsa thanki yamadzi, ndi ogwira ntchito ku Oxfam.  
• Oyang'anira - kaya olipidwa kapena odzipereka, owunikira amapezeka: pamalo oyambira madzi, pamalo ogawa madzi, ndi/kapena akuyenda ndi thanki yamadzi yokha. Oyang'anira awa amaonetsetsa kuti madzi atumizidwa kumalo omwe atchulidwa munthawi yake, komanso kuti madzi okwanira atumizidwa. Oyang'anira amalemba izi ndikuzipereka kwa ogwira ntchito ku Oxfam.  
• Ogwira ntchito a PHP ndi odzipereka – Ogwira ntchito a PHP (ndipo makamaka odzipereka a pagulu omwe amagwira nawo ntchito) amatha kuyang'anira momwe madzi aperekedwera (kuchuluka ndi kuchuluka kwake) monga gawo la njira yawo yowunikira anthu wamba m'derali.  
• Ogwira Ntchito mu Pulogalamu - ku Wajir, Kenya mu 2011, bungwe lililonse la NGO lomwe Oxfam idagwira ntchito nalo linagwiritsa ntchito gulu limodzi loyang'anira magalimoto onyamula madzi - ntchito yawo inali kuyendera malo onse operekera madzi, ndikutsimikizira kutumiza madzi kudzera mu kuyang'ana ma waybill, kukambirana ndi anthu ammudzi, komanso kulankhulana ndi eni ake/oyendetsa matanki amadzi.  
• Kuyang'anira ma tanker amadzi - kuyimitsa mwachisawawa ma tanker amadzi kuti awafunse kuchuluka kwa maulendo omwe achitika komanso kuchuluka kwa madzi omwe aperekedwa (kumayang'aniridwa ndi nthawi yoperekera madzi, ma waybill ndi ma FGD pamlingo wa anthu ammudzi).  
• Kukhazikitsa njira zoyankhira/kuyankha mafunso zomwe zimathandiza madera omwe akufunidwa kuti azitha kulankhulana ndi ogwira ntchito ku Oxfam, ndi/kapena ogwira nawo ntchito monga kulankhulana za kuchedwa, nkhawa za ubwino wa madzi/kuchuluka kwa madzi, komanso nthawi ya mvula. 

Kuyang'anira Kugawa kwa Madzi Kumalo Operekera Madzi:

• Kugwiritsa ntchito oyang'anira kapena komiti yapafupi kuti alembe/ayang'anire opindula omwe akumwa madzi ndi kuchuluka kwa omwe amwa.  
• Mu dongosolo la ma voucha, ma voucha amawomboledwa ndi opindula kuti apeze madzi okwanira omwe akhazikitsidwa kale;
• Kupita kukaona anthu m'nyumba n'kofunika kwambiri kuti muwone kuchuluka kwa madzi omwe amalandira pa nyumba iliyonse komanso ubwino wa madzi.

Kuchepetsa Zoopsa za Masoka/Kuyang'anira Chilala ndi Kujambula Mapu

Mu nthawi isanafike nyengo ya chilala, m'madera omwe EWT idachitika kale, zotsatirazi ziyenera kulembedwa ndikujambulidwa:

• Malo omwe madzi angapezeke;
• Malo okonzera malo ogawa madzi;
• Malo odyetsera ziweto ofunikira;
• Malo omwe angakhalepo malo osungira madzi.  

Mapu opangidwa pogwiritsa ntchito mfundo zofunika izi, pakati pa zina, amathandiza kupereka chithunzithunzi cha malo omwe magalimoto oyendetsa madzi adzatumikire, ndipo powonetsa mtunda ndi malo, amathandiza kwambiri pakupanga ndondomeko ya magalimoto oyendetsa madzi.

Monga tanenera kale, ma kalendala a nyengo ndi "ma kalendala a mavuto" ayenera kufunsidwa pankhani ya nthawi yoyenera yothandizira, komanso njira zochepetsera mavuto chilala chisanayambe, kuti achepetse kufunika konyamula madzi m'galimoto zadzidzidzi.

Malire odutsa

Makamaka mu ASALs ku Horn of Africa, kuyang'anira malire ndikofunikira kuti timvetsetse zosowa zapano ndi zamtsogolo. Pamene anthu ambiri odyetsa ziweto akusamukira m'malire a dziko kuti akapeze malo odyetsera ziweto ndi madzi (kapena chifukwa cha kusowa kwa malo odyetsera ziweto ndi madzi chifukwa cha chilala m'madera awo abwinobwino), kusintha kosayembekezereka kungachitike mwachangu pankhani ya kufunikira kwa madzi. M'madera ogwirira ntchito pafupi ndi malire apadziko lonse lapansi, ndikofunikira kuti kuwunika ndi kuyang'anira kuganizire za momwe anthu amasamukira kapena kusamuka kwa anthu kuchokera m'madera odutsa malire (makamaka ngati Oxfam kapena Oxfam ogwirizana nawo ali ndi ntchito m'madera odutsa malire).  

Njira yotulukira pang'onopang'ono

Chimodzi mwa zopinga zazikulu pa njira yothandiza yopezera chithandizo cha EWT yomwe siimapangitsa kuti anthu azidalirana komanso kuwononga njira zomwe zilipo kale zothanirana ndi vutoli ndi njira yomveka bwino komanso yodziwika bwino yopezera chithandizo. Njira zoyendetsera njira zopezera chithandizo kuchokera ku malangizo a EWT m'derali zimalimbikitsa izi:

• Zizindikiro zomveka bwino ziyenera kufotokozedwa kuti zitsimikizire chiyambi ndi kutha kwa kulowererapo kulikonse kwa EWT;
• Njira yotulukira iyenera kuyembekezeredwa musanayambe njira iliyonse yolumikizirana ndi EWT;
• Njira yotulukirayi iyenera kukhala yomveka bwino komanso yogwirizana ndi anthu am'deralo komanso opindula;

Zoona zake n'zakuti njira yokhazikika yotulukira mu ASALs ndi vuto lalikulu pazifukwa zotsatirazi:

• Kusowa kwa zizindikiro zomveka bwino zofotokozera pamene ndi momwe Ntchito za EWT zidzatha
• Njira zoyendetsera bwino njira zotulutsira madzi sizingatheke m'madera ena a ASALs. Madera ena alibe mphamvu ya madzi apansi pa nthaka kapena mphamvu ya mtundu uliwonse wa madzi okhazikika - kodi njira yotulutsira madzi pamalo otere ndi yotani?  
• Nthawi zina ndalama zoyambira kuchokera kwa opereka ndalama sizimalola njira zopezera ndalama kwa nthawi yayitali.  
• Ndalama zonse zogulira magalimoto amadzi nthawi zambiri zimaphatikizidwa mu bajeti yoperekedwa, popanda kuganizira zenizeni zomwe zili mkati ndi mtengo wogwirizana ndi pulogalamu yogulira magalimoto amadzi (monga kuyenda kwa mwezi umodzi m'madzi kupita ku anthu ambiri m'malo osiyanasiyana, kuphatikizapo mafuta, oyendetsa, oyendetsa magalimoto, kubwereka magalimoto, zida zoyesera madzi, mankhwala ochizira madzi, zipangizo za IEC ndi zina zotero). 

Pali njira zosiyanasiyana zochotsera mavuto pogwiritsa ntchito magalimoto onyamula madzi:

• M'madera omwe kuli malo osungira madzi osagwira ntchito omwe angathe kukonzedwa kapena kukonzedwanso, choyamba chiyenera kukhala kupanga malowa kuti agwire ntchito ndikutuluka mu ntchito zonyamula madzi nthawi yomweyo; njira zina zitha kusinthira ku kuthandizira Operation and Maintenance (O&M) ya malo osungira madzi awa;
• Kupanga malo atsopano amadzi - izi makamaka zimatanthauza kupanga mabowo atsopano m'malo ofunikira (madera omwe amalandira magalimoto ambiri oyendera madzi, madera omwe alibe malo okhazikika amadzi, njira zosamukira abusa);
• Kusiya kugwiritsa ntchito magalimoto onyamula madzi pamene mvula yokwanira yayamba kugwa kuti idzaze malo osonkhanitsira madzi pamwamba (malo osungiramo madzi, madamu, ndi zina zotero). Choopsa apa ndichakuti mvula mu ASALs siisinthasintha ndipo nthawi zina imavutika ndi kufalikira kwa malo osauka; madera ena amatha zaka zambiri popanda mvula yambiri.  

Njira zotulutsira madzi mu EWT, nthawi zambiri chifukwa cha nthawi yochepa yopezera ndalama, zimayang'ana kwambiri njira zothetsera mavuto a nthawi yochepa; komabe, njira zotulutsira madzi zomwe zimagwira ntchito bwino zimafuna nthawi yayitali kuti zithetse kusiyana kwa madzi ndi kufunikira kwa madzi mu ASALs.  

M'madera omwe njira yotulukira yodalirika siingatheke, kuyenerera kokhazikitsa ntchito zonyamula anthu m'madzi kuyenera kuganiziridwa mozama. Kuyendetsa anthu m'madzi kuyenera kuganiziridwa kokha ngati palibe njira zina zothetsera mavuto omwe alipo panthawiyo.

Zothandizira

Albu, Mike. Chida Chopangira Mapu a Msika Wadzidzidzi ndi Kusanthula. Kufalitsa Zochita Zothandiza.

Karani, Irene & Mike Wedesa (2009). Kuwunikanso Mkhalidwe wa Magalimoto Oyendetsa Madzi Mwadzidzidzi m'maboma Ouma ndi Opanda Madzi ku Kenya . Yoperekedwa ndi FAO ya WESCOORD Kenya.

Bungwe la Zanyengo Padziko Lonse (2006). Kuyang'anira Chilala ndi Machenjezo Oyambirira: Malingaliro, Kupita Patsogolo ndi Mavuto Amtsogolo . WMO-No. 1006. ISBN 92-63-11006-9.

Bungwe la National Oceanic and Atmospheric Association (NOAA) (2011). Chilala vs. Kuuma. www.ncdc.noaa.gov/climate-monitoring/dyk/drought-aridity

Wilhite, Donald A. (2006). Kufotokozera Chilala: Vuto la Machitidwe Ochenjeza Oyambirira . University of Nebraska-Lincoln.

Gomes, Nathalie (2006). Kupeza Madzi, Kuyang'anira Zinthu Zokhudza Abusa ndi Moyo wa Abusa: Maphunziro Ochokera ku Kukula kwa Madzi M'madera Osankhidwa a Kum'mawa kwa Africa (Kenya, Ethiopia, Somalia). Bungwe la Chakudya ndi Ulimi la United Nations. LSP Working Pepala 26.

Kesarine & Associates (2009). Kodi N’chiyani Chimayendetsa Magalimoto Oyendetsa Madzi Mwadzidzidzi mu ASALs ku Kenya? Kodi Ayenera Kuthandizidwa ndi Opereka Ndalama Kapena Ayi? Ndi Udindo Wanji Wabwino Kwambiri Umene Boma Lingachite Pa Magalimoto Oyendetsa Madzi Mwadzidzidzi? Yoperekedwa ndi FAO ku Kenya WESCORD.

Somalia WASH Cluster (2010). Zofunikira pa Magalimoto Oyendera Madzi.

Somalia WASH Cluster (2011). Malangizo a Kupeza Madzi Pogwiritsa Ntchito Ma Voucher.  

Ethiopia WASH Cluster (2010). Malangizo pa Kuyendetsa Magalimoto Odzidzimutsa Pamadzi - Ethiopia.  

Gulu la Zaulimi ndi Moyo ku Somalia & WASH (2011). Pepala Loyang'anira Nkhani Yokhudza Kuyankha Chilala. 

Kenya WESCOORD (2011). Kuyambitsa Magalimoto Onyamula Madzi Odzidzimutsa ku Kenya.  

Oxfam GB (2012). Msika wa Magalimoto Onyamula Madzi ku Harshin, Ethiopia.